Локатив

Локати́в (эрс: Местный падеж) — меттига дожар. ЦӀердош дола хӀама е саг чувола моттиг (хана а чухьа-ара а) хьахьокхаш дола Эргача дожарех цаӀ да.

Эрсий метта локатив

Эрсий метта локатив предложни падеж яхача дожара нийсса хул, цудухьа къаьстта локатив белгалъяккхац: на работе — о работе, в библиотеке — о библиотеке, в файле — о файле, в горах — о горах, в Москве — о Москве, в пещере — о пещере.

II, IV ши легар вӀашагӀъийна хилар бахьан долаш меттигеи (прославянски локатив IV легара) предложнии (прославянски локатив II легара) дожарашкахьа цхьацца долча дешашта юкъе башхало я, масала: в лесу́ — о ле́се, в снегу́ — о сне́ге, в раю́ — о ра́е. Меттига дожара кеп цхьатарра хул йоазонгахь лура дожара (дательни падежа) цхьоален таьрахье хулача кепаца, цхьабакъда тохарг тӀеххьарча дешдаькъ тӀа йолаш хул: к ле́су — в лесу́. Дукхален таьрахье цхьатарра я кепаш: в леса́х — о леса́х.

Меттига дожара юкъедолх йӀаьха оаз -и́ йола III легара цӀердешаш (дверь), ср.:

Объявление висит на двери́

О какой две́ри вы говорите?

Старославянски локативаца йистача, эрсий метта локатива эргаш хилар да меттига дожаргахьа духхьал ши дешхьалхе мара лелацаяр:

Оно висит на двери́ / Он настаивает на две́ри

Он ориентируется в лесу́ (способен найти дорогу) / Он ориентируется в ле́се (в сортах брёвен и ценах на них)

На краю́ крыши (прямое значение) / На переднем кра́е науки (переносное значение)

ДукхагӀдола цхьанкхийтта дешаш дӀачӀоагденна да, ср.:

Он работает на дому́

Антенна стоит на доме.

Иштта архаизмаштеи украинизмаштеи юкъе нийслу ер дош меттига дожаре — при полку́.

Йоазон меттагахьа йоацаш, духхьал къамаьлагахьа мара лелаяц цхьайола меттига дожара кепаш, масала: в дубу — в дубе яхачоа когаметта, в супу́ — в су́пе яхачоа когаметта.

Кхыча метташта юкъера локатив

КӀайэрсийии украинхойи метташта юкъера локатив

КӀайэрсийи украинхойи метташта юкъера меттига дожар эрсий метта предложни падеж яхача дожарах тара да (кӀайэр. месны склон, укр. місцевий відмінок).

Латиний мотт

Ширача латиний метта, ишта кхыча итале метташта юкъе а, меттига дожаргахьа чаккхе хӀиндий-европай чаккхе -i чӀоагӀа яьржа хиннай, цхьабакъда цул тӀехьагӀа лелаяргахьа ийшай. Классически латиний метта юкъе меттига дожар леладу духхьала гӀайренийи пхьенийи цӀерашца: domus, humus, rus. Локативаца дешхьалхенаш лелаяц, хӀаьта локативе цхьоален таьрахьа чаккхенаш доалеи луреи дожарий чаккхенашта тара я, дукхален таьрахье — лура дожара чаккхеннна -i). Кыча моттигашка аблатив леладу in дешхьалхеца.

Масалаш

• domus: domui, domī (арх.) (дома; в русском также используется беспредложный местный падеж);
• Roma: Romae (Риме);
• humus: humi (лаьттах);
• rus: ruri (в деревне).

Латой мотт

Латой метта юкъе меттига дожар хьахьокх чаккхенга йола мукъа оаз йӀахъярца: māja — mājā (цӀа — цӀагӀа).

Моттига дожар:

• Моттиг хьахокх хаттарца kur? (мичахьа?): klasē (классе); darbā (балха тӀа);
• Ха хьахьокх хаттарца kad? (маца?): janvārī (наджгоанцхой бетта); ziemā (Ӏай).

Летой мотт

Летой метта юкъе локативе легарга хьажжа чаккхенаш я; kur? kame? (Мичахьа?) яхача хаттарашта жоп лу. Ала деза, локатива кепаш йолаш цӀердешаш хинна а Ӏац, локатив йолаш да кхыдола къамаьла доакъош а: белгалдешаш, цӀерметтдешаш, таьрахьдешаш.

• -as чаккхе йола дешаш меттига дожаре -е чаккхе йолаш да: kaimas (юрт) — kaime (юрта);
• -ias, -jas чаккхенаш йола дешаш -yje чаккхе йолаш да: pirtis (бани) — pirtyje (бане);
• -a, -ia чаккхенаш йола дешаш -oje (-ioje) чаккхенаш йолаш да: jūra (форд) — jūroje (форда тӀа); Lietuva (Литва) — Lietuvoje (Литве);
• -ė чаккхе йола дешаш -ėje чаккхе йолаш да: žemė (лаьтта) — žemėje (лаьттан чухь);
• -us, -ius чаккхе йола дешаш -uje (-iuje) чаккхенаш йолаш да: lietus (догӀа) — lietuje (догӀанна юкъе).

Меттига дожар (Locativ, лет. Vietininkas) шин дожарах декъ: инессивни (miške, miškuose — в лесу, в лесах — хьунагӀа, хьунашка), иллативни (miškan, miškuosna — в лес, в леса — хьунагӀа, хьунашка), адессивни (miškiep, miškuosemp — у леса, у лесов — хьуна йисте, хьунашта йисте), аллативни (miškop, miškump — к лесу, к лесам, в сторону леса, лесов — хьунагахьа, хьунашкахьа).

Кечой мотт

Кечой метта меттига дожар хьахул -pi чаккхе тӀатохарца:

• wasi «цӀа» → wasipi "цӀагӀа;
• mayu «хий» → mayupi «хи чу»;
• tuta «бийса» → tutapi «бийсан».

Иштта (лимитив) яхаш дожар а да, -kama чаккхе йолаш:

• wasikama «цӀенналца» («цӀенга кхаччалца»);
• mayukama «хилца» («хига кхаччалца»);
• tutakama «бийсаналца» («Бийса хиллалца»).

Литература

• Марков В. М. Об отражении диссимилятивных тенденций в развитии // Вопросы языкознания. — 1979. — № 3. — С. 95—99.