ПӀенгезхой

Рувики материал

ПӀенгезхой, е пӀендастхой, кистий (гурж. ქისტები — кистӀеби)[⇨] — ПӀенгеза чӀожера (Гуржий мехка Ахмета муниципалитет) нохчий этногеографе тоаба[1].

ПӀенгезе я́даш йола Нохчий Республика Ичкереи Гуржехьени байракхаш
ПӀенгезера хилдехьарой — Пареулидзе Ростоми Пареулидзе Тойи

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала цу тоабах пӀенгезхой оал, из цӀи йоагӀаш я уж бахача моттига тӀара: ПӀенгеза чӀожа  (эрс.) яхачох[2].

Вешта каст-каста кистий яхача терминца ювзаенна цӀераш я цар. ПӀенгезхоша шоаех йоаха цӀи я кӀистий[3], кистой[4] я, иштта, хьаяхачох, нохч. нохчий а оал цар шоаех[5].

Нохчий меттала а кистӀий[3], иштта кистинаш оал царех[4][6] . Вешта Гуржехьара нохчий (гурджиехар нохчий[4]) а оал царех.

Гуржаша а ქისტები (кистӀеби) оал[4][7][8]..

Эрсий меттала пӀенгезхоех кистинцы[4], чеченцы-кистинцы[9][10] оал, кӀеззига къаьнагӀа йолча цӀерех я кисти́ны[4], кисты[4].

Сулейманов Ахьмад  (эрс.) цар цӀи кей, кий яхачох хьахинна хила а мег яхаш хиннав[11]. Нохчий меттала йистте бахача нахах ке́ йистера, ке́ йистой оалаш хиннад хьалха, кастта цох кистий хьахинна хила дезаш да[12].

Товшхали вахари

Товшхал

ПӀенгезхошта шоай даьй иллеши, оаламаши, фаьлгаши, дукха деза, царца сакъердлу цар. 2012-ча шера денз этнографе музей я цар болх беш, кистий лоӀамах хьайийлай из Хангошвили Хасо яхачо къахьегарца, Ахмета шахьара муниципалитето ахча телаш лоатта а ю из.

Вахар

ПӀенгезхой лаьтта оахаши, жа-доахан леладеши, бешамаш лелаеши бахаш ба. Тушхошкара  (эрс.) нахчеи, даьттеи, кӀолдеи яха Ӏомабеннаб уж. Тайп-тайпара говзалаш я царна юкъе: дахчанпхьоарал а, иштта истингаш яр а, хийтта ферташ яр а, тӀакхувла ферташ яр а[8][13]. Хьадаьчох цхьа дакъа шоашта леладу, вож дӀадохк[13]. Хьалха герз а оаттхалаш а хьаеш хиннаб. Цул совгӀа хӀанз тӀехьа хи-хьайраш  (эрс.) я царцига латташ[7].

Яа хӀамах дукхагӀа «жижиг галнаш» еза пӀенгазхошта[7].

Мотт

Ле́беш бола мотт нохчий ба, шоай диалект я цар — пӀенгезхой  (эрс.)[14][15][13]. ЦӀена гуржий мотт бувцаш ба[12], дукхагӀчарна эрсий мотт а хов[16]. Шоайла нохчий мотт дӀабувц, юкъереи лакхереи дешар гуржий меттала деш. ПӀенгеза чӀожерча нохчаша шоай даьймехкацара бувзам лорабу, 2016-ча шера денз Гуржехьен дешара министерствос ишколашка нохчий мотт хьехар могадаьд[13].

Ди

ПӀенгезхоша шоаш сунний бусалба лоархӀ.

Тайпаш

ПӀенгезхой тайп-тайпарча нохчий тайпашкара хьабаьхка нах ба[7], хӀаранечоа хов Нохчийче ший пхьеде мичай[12]:

Белгалдаккхар

  1. Елфимов В. О. Региональные особенности обычного права (адата) чеченцев XV-XX вв. Crimea.Edu. Хоам хьаийца таьрахь: 27.10.2025. Архиваци яьй 8.03.2018.
  2. Куркиев, 1979, оа. 189.
  3. 1 2 Пареулидзе, 2010, оа. 149.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Кистины : [арх. 3 наджгоанцхой 2023] // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2015.
  5. Мациев А. Г. Чеберлоевский диалект чеченского языка // Известия ЧИНИИИЯЛ Языкознание. — Грозный, 1965. — Т. 6, вып. 2. — с. 6
  6. Хабаев И. Д. Чеченцы-кистинцы на фронтах Великой Отечественной войны 1941—1945 гг (ce) // Таллам : Журнал. — Академия наук Чеченской Республики, 2023. — № 2(31). — С. 73.
  7. 1 2 3 4 5 Дишни Т. Чеченцы Панкиси (Кистинцы) // Вестник Академии наук Чеченской Республики : Сборник. — 2020. — № 4. — С. 51—55.
  8. 1 2 Дишни Т. К вопросу расселения чеченцев в Панкиси (ce) // Таллам : Журнал. — 2021. — № 1(22). — С. 33.
  9. Алексей Головлёв. Очерки о Чечне: природа, население, новейшая история. Вектор-С, 2007 — С. 295
  10. Грузия и российско-грузинские отношения: проблемы и перспективы: информационно-аналитический обзор Лицевая обложка Центр политической информации, 2003
  11. Сулейманов, 2006, оа. 98.
  12. 1 2 3 4 5 6 Шавлаева Т. М., Садулаев Э. С. Чеченские тайпы в Панкиси // Вестник Академии наук Чеченской Республики : Журнал. — 2022. — № 1(56). — С. 69.
  13. 1 2 3 4 Дишни Т. Основатели образования в Панкисском ущелье // Актуальные проблемы чеченского языка и литературы: история и современность : Сборник. — 2021. — С. 183.
  14. И. А. Арсаханов: «Чеченская диалектология», 1969г, Чечено-Ингушское книжное издательство, г. Грозный
  15. Алироев И. Ю. Кистинский диалект чеченского языка // Известия : Сборник. — 1962. — Т. 3, вып. 2. — С. 5—6.
  16. Панкисское ущелье. Хоам хьаийца таьрахь: 27.10.2025. Архиваци яьй 27.07.2023.
  17. Алироев И.Ю., Маргошвили Л.Ю., 2006, оа. 15.
  18. 1 2 3 4 5 6 Шавлаева, 2017, оа. 96.

ТӀатовжамаш

Литература

  • Сулейманов А. С. Топонимия Чечни / Ред. Т. И. Бураева. — Грозный: ГУП "Книжное издательство", 2006. — 711 с. — 5000 экз. — ISBN 5-98896-002-2.