Руманий мотт

Рувики материал
Руманий мотт
Ший цӀи Limba română
Паччахьалкхенаш Румыни, Молдави, Серби, Германи, Мажарче, Жугтехье, США, Болгари, Украина, Эрсече
Керттера статус

Государства:
 Румани
Ло:Флагификация/Молдави
Региональни е локальни официальни мотт:
 Серби:
Flag of Vojvodina.svg Воеводина Халкъашта юкъера организацеш:
 Европера союз
Латиний Союз

Межпарламентская ассамблея Парламента Грузии, Парламента Республики Молдова и Верховной Рады Украины[1]
Классификаци
ОагӀат Евразе метташ

ХӀиндоевропай дезал

Италхой мотт
Румий метташ
Балкханой-румий метташ
Руманий мотт
Йоазув латиница
(руманий алапат)
Тархьарца
кириллица
(руманий кириллица)

Рума́ний мотт (эрс: румынский язык) — романий метташта юкъе бода индоевропай мотт ба. хӀиспанийи, фордгӀалойи, фаьренгий, италой метташта тӀеххьа пхелагӀа моттиг дӀалаьцай руманий метто бувцархой дукхалах. Из официальни мотт ба Румане, шоай мотт лоархӀ цох Молдова Республико а. ДукхагӀболча лингвисташа молдовай мотти, руманий мотти цхьа мотт лоархӀ кхыболча лингвисташа молдовай мотт малхбоалехьарча романий метташта юкъе белгалбоахача хана. Цох йоаккхаш йола шоллагӀа цӀи я дакий-руманий мотт.

Валахий (хьалхара руманий мотт) метто литературни кеп тӀаийцай XVI бӀаьшера Трансильванеи, лоаллаха уллача Валахе. Цхьа ха яьлча цох паччахьалкхен мотт хиннаб Валахийии Молдавийи къаьзечений. ТӀехьагӀа цох Руманий паччахьалкхен мотт хиннаб. Паччахьалкхе кхеллачул тӀехьагӀа мотт «руманий» аьнна цӀи йоаккхаш хиннаб, хӀаьта цу метта лексикан юкъе дукха Ӏилман латинизмаш даьржад.

Говзаме литература хьахиннад XVIII бӀаьшера тӀехьарча даькъе. Руманий паччахьалкхе кхоллалехьа, йоазув деш, кириллицах латта алапат леладаьд руманаша. Трансильваний ишколаша хоадабу кириллицарца бувзам, 1860-ча шера денз цун метта лела долалу латиница.

Руманий меттала къамаьл дераш — 24 миллион хиллал саг ва, хӀаьта руманий мотт официальни бола мехкаш тахкача — 28 миллион саг ва. Руманий меттала яздаьд исбахьален а Ӏилман а литература.

Дунай доазон тӀа даьхача къамаша шоаех «молдаванаш», «мунтенцаш», «арделянаш» яьхадале а, «руманий» яха цӀи XVI бӀаьшера денз йолаш хиннай, цу ханарча йоазонхоша дукхача моттиге хьехаеш а хиннай (масала, Григоре Уреке Молдавий княжествон йоазонашка, 1682-ча шера ший кхоллам чухь «Palia de la Orăștie[ro]»). 1534-ча шера хорватий гуманиста Транквилл Андроник белгалдаьккха хиннад: «валахаша шоаех румий цӀи йоаккх» (ориг. Valachi nunc se Romanos vocant). Валахий яха цӀи экзоглотоним я, хьатӀабаьхкача наха йоаккхаш хиннай цу меттах ишта цӀи, ший цӀи санна, йоаккхаш хиннаяц. Эггара хьалха руманий метта цӀи хьоахаяьй Брашове 1561-ча шера арахийцача диакона Кореси Инжила тӀа.

Руманий мотт бувцараш бах Румане, Молдаве, Мажарче, Сербе, Украине. Цул совгӀа руманий мотт бувцараш бах Фаьренгехьа а, Канаде а (къаьстта Монреале), США гӀинбухен-малхбузехьа (Чикаго), Германе, Астрале, Кердача Зеланде.

Руманий мотт бувцараш дукха хиннаб 1990-ча шера. Цу хана денз кӀезиглуш боагӀа мотт бувцараш, дукхагӀбараш кхыча мехка баха дӀаахар бахьан долаш. 19 млн саг хӀанзарча хана Румане вах, 2,6 млн саг — Молдаве ваха, 0,4 млн саг хиллал Украине вах (Одесски область, КхерпатӀен дехье, Черновицки область), 0,2 млн саг — Днестрйисте, цхьабараш — Сербе а, Мажарче а.


Литература

ТӀатовжамаш