Эрсече дола ишколера дувхар
| Эрсече ишкола дувхар | |
|---|---|
 СССР ханара 1975—1976 дешара шера юкъерча классашкара берий ишкола дувхар | |
| Леладар | Дешара юкъарчеш |
| Хьахинна таьрахь | 1834 |
| Хьахинна моттиг |
 Россе импери,  СССР, Россе Федераци |
Эрсече ишкола дувхар (эрс: Школьная форма в России) — юкъерчеи, юкъерча-балхаговзалеи дешара моттигашка леладу дувхар да. Кхыча дувхарцара башхало я ГОСТо дӀабехача боарамах дувхара белгалонаш хилар. Эрсече ишкола дувхарагахьа оттабаь цхьа хьокхам бац. ХӀара ишколе ше-ший я дувхара кеп а, кӀада бос а, фасон а. Дувхар мишта хургда белгалдоаккх ишкола администраце[1].
2025-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа ишкола дувхарагахьа ГОСТ юкъейоалаяьй. ГОСТо яхачох дувхар леладеш аттеи, хозеи, сов сурташи хьаракаши доацаш хила деза. Паччахьалкхен хьаракаш могадаьд[2].
2025-ча шера маьцхали бетта 6-ча дийнахьа Минпросвещене Эрсечен дешархошта дувхара цхьа стандарт яьккхай. ГОСТ лорае езаш ба ишкола дувхар тегараш[3].
Россе импере ишкола дувхар
1834-ча шера Николай I яьккха хиннай беррига бӀорахошта лаьрхӀа мундираш, царна юкъе хиннай дешарчешта лаьрхӀараш а. Ишколаштеи, гимназештеи, прогимназештеи, пхьен училищештеи лаьрхӀа дола дувхар тӀема дувхара тара хиннад, «лёгкий гвардейский шик» оалаш хиннад цу гӀирсах цу хана[4]. Шоайла тара йола лаб йола кийнаш, фурашкаш, хачеш, полтош, мундираш, кочамаш эргаш хиннай бесах, чопилгех, эмблемех.
Дувхара кеп массехказа хувцаеннай. Керттера барзкъий бос хиннаб сийна бос (1870-ча шерага кхаччалца баьде-баьццара). XX бӀаьшере лаьрххӀа гӀирс тега декхар тӀадилла хиннад маха боаккхача фабрикашта. Цхьайола белгалонаш хилча а ца хилча а мегаш хиннай. Барзкъа зӀамигадалар кхерача наха, дегӀа дахье а аьле, сов кӀада чулоацаш хиннад пхьошашкеи хаче гоазашкеи. Дувхар кхоачашдеш хиннаб Ӏаьса нахьарах даьча тӀормигаша. ЙоккхагӀча классашкара дешархошка (къаьстта кхалнаьха гимназешка) тӀормеш леладаьдац, тӀехкарашца дӀадийхка духхьал тетрадаш леладаьд.
XIX бӀаьшу чакхдоалаш гимназистий дувхар лаьттад сийнача бесаЫ маьшах яьча, кхаь чопилгаца дӀаехкача кочамехи Ӏаьржача тӀехкарахи. Хачеши Ӏаьржа хиннай е баьде-сийна. Маьчеш Ӏаьржа хиннай, тӀергаца дӀаехкаш. Аьхки ювхаю кочамаш цхьалхагӀа хиннай Ӏай леладеча барзкъел.
1910-ча шера денз (Дунен тӀом болабалалехьа, цун хьалхарча шерашка) маӀача наьха гимназешкарча гимназешта юкъедоаладаь хиннад тӀема кийчон элементаш. Цхьабакъда цхьаккха спортивни дувхар хиннадац — гимнастически кочамаш тӀайийхе хила оалаш хиннад.
1914-ча шера денз тӀом беча эскара дувхара́ тарра барзкъаш тӀадувхадаьд гимназерча йоккхагӀча классаша: хаки бесах френчаш, хачеш, тӀийргаш етта ингалсий кепах йола иккаш.
XIX—XX ши бӀаьшу шоайла къасттача хана йоккхагӀча классашкара дешархоша кочамаш ювхаяьяц, лаьрххӀа яь лакха уралатташ кач бола кителаш ювхаяьй. Царех кисаш даьхкадац, уж мундирашта тара хиннай.
1917-ча шерага кхаччалца гимназисташа мундир лелаяьй — баьде-сийна, ийс дото чопилг боалаш, дото сосашца тийга кач болаш, хӀанзарча куртка яхача гӀирса тара йола мундир. Хьал долча гимназишташа чутеха кӀай даьри дола мундираш лелаяьй.
Кхалнаьха униформа. ЙиӀигашта лаьрхӀа йиъ ишкол хиннай: Паччахьа Марияй ведомства гимназеши, къаман дешара ведомства училищеши, частни гимназеши, юртара ишколаши. Духхьашха кхалнаьха форма гимназешка юкъейоалаяьй 1764-ча шера[5]. КӀаьнкаши йиӀигаши цхьана дешача юртарча ишколашка лаьрххӀа дувхар хиннадац.
СССР ишкола дувхар
1918-ча шера гимназий хинна дувхара революци ялалехьа хиннача Эрсече дӀадаьккха хиннад, цхьа Советий ишкол хьакхолларца. Шира дувхар хьал долча наьха дувхар лоархӀаш хиннад[6].
1935-ча шера доалчен соцамах дешархошта лаьрхӀа цхьан кепах дола дувхар юкъедоаладаьд. Ишкола юкъедоаладе лаьрхӀа хиннад 1936-ча шера денз Москверчеи, Ленинградерчеи, Киеверчеи, Харкерчеи, Минскерчеи ищколашка. 1938 шу дузаш из декхар дизза кхоачашдаь хиннадац. 5—10 классашкарча кӀаьнкашта лаьрхӀа баьде-сийнача беса шевиотах яь гимнастёркеи Ӏаьржа бесса тӀолгеи даьккхад.
1940-ча шера гурахьа СССР СНК Керттерча урхала къахьегама резервашта юкъейолхаш къаьстта ишколаш хиннай хьайийла, фабрично-заводской ишколаш (ШФЗУ, ФЗУ) кхоачаш еш. Дешархошта къаьстта форма юкъейоалаяр 4.10.1940 ГУТР СССР № 1 амарах хиннад[7]
ФЗО ишкола дувхар дӀачӀоагӀдаьд 1941-ча шера наджгоанцхой бетта 27-ча дийнахьа СНК СССР, ЦК ВКП(б) № 204 «1941-ча шера фабрично-заводской дешара паччахьалкхен къахьегама резерваш кийчъярах долча декхарех» яхача соцамах. Декхараш дӀадаьржад Летойи, Латвийи, Эстийи ССРашка, тӀехьагӀо Молдавий ССР а. 1944-ча шера кулгаговзала училищешка башхалон белгалонаш яьхай (подробнее см.:[8]).
1947-ча шера массайолча ишколашка цхьа дувхар юкъедоаладе аьттув баьннаб[9]. Классически гимназешка хиннача дувхарах тара хиннад ишкола дувхар — бос а, тегар а, аксессуараш а. Революци ялалехьа хиннача тайпара дувхар ший мах болаш хиннад, дешархоша шоаш эца дезаш а хиннад. Эггара хьалха йиӀигий мора коч хиннай, шийца тӀехьашка лол баь дӀадехкаш дола Ӏаьржеи и кӀайи тӀолгаш долаш. Кач кӀай хиннаб, дега́ча кӀадах баь. КӀай хиннай пхьоша йовхьаш а.
1962-ча шера тов бетта 1-ча дийнахьа дешархой керда даьнна дувхар дийха бахаб ишколе. ЙиӀига дувхар кхы хувцаденнадац, кӀаьнкий хиннай тхан Ӏаьржа чопилгаш доахкаш кӀадах яь пинжак. Пинжака бесах тегаш хиннай хачи а.
1970-ча шера юкъерча дешара ишкола Низамах соцам баьб, цунга гӀолла юкъедоададаьд Союза республика министрий Совета дӀачӀоагӀдаь ишкола дувхар"[10][11].
1980-ча шерашка боккхагӀчча дешархошта даьккхад керда дувхар. ЙиӀигаша 1-ча классашка мора коч лелаяьй, цхьабакъда, коч хьалха хинначунга хьежача, гонал лакхагӀа хиннай. кӀаьнкий дувхар хувцаденнадац.
1990-ча шерашка пионерий галстукаши, октябрятий хьаракаши лелаяргахьа паргӀатагӀа хиннаб, лелаяр юхасецад. Къаьстта юхасоцадаьд 1991-ча шера тов бетта 1-ча дийнахьа. Ишкола дувхар дӀадаьккхад кхо шу тӀехьагӀа.
Россе Федераци
Россе Федераце ишкола дувхар дӀадаьккхад 1994-ча шера бӀаьсти хана (1992-ча шера аьтинга бетта 1-ча дийнахьа барзкъаш хьадеш йола предприятеша болх юхасоцабар бахьан долаш). 2013-ча шера тов бетта 1-ча дийнахьа ишкола дувхар юхадоаладаьд.
2022-ча шера Кравцов Сергея белгалдаьккхад ше дешара дувхар юкъедоаладе лерхӀаш волга, цхьабакъда, из дувхар мишта хургда хоржаргда ишкола администрацеша[12].
2025-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа ишкола дувхара ГОСТ юкъейоалаяьй[2].
2025-ча шера маьцхали бетта 6-ча дийнахьа Минпросвещене Россе дешархошта лаьрхӀа ГОСТ йовзийтай. Дувхар дешара гӀулакха хила деза, аттача кӀадах даь[3].[13].
Белгалдаккхар
- ↑ Владимир Емельяненко. Госстандарт на школьную форму будет введен в конце 2024 года. Российская газета (6.08.2023). Хоам хьаийца таьрахь: 22.08.2025.
- ↑ 1 2 Появился полный текст ГОСТа с требованиями к школьной форме, РБК (29 аьтинга 2025). Техкад укх дийнахьа: 26.08.2025.
- ↑ 1 2 Минпросвещения показало новый стандарт школьной формы, РБК (6 маьцхали 2025). Техкад укх дийнахьа: 26.08.2025.
- ↑ Хорошилова О. «Синяя говядина»… Хоам хьаийца таьрахь: 22.08.2025. Архиваци яьй оригинала тӀара 17.11.2015.
- ↑ Устав воспитания двухсот благородных девиц учрежденного ее Величеством государыней императрицей Екатериной Второй, самодержицей всероссийской, матерью Отечества, и прочая и прочая и прочая. — Санкт-Петербург, 1764.
- ↑ История школьной формы. Планета школ. Хоам хьаийца таьрахь: 28.08.2025.
- ↑ Токарь Л. Н. Форма одежды учащихся ремесленных, железнодорожных училищ и школ фабрично-заводского обучения (1940—1941 год)// Мундир. — 2011. — № 1(3)
- ↑ Токарь Л. Н. Знаки различия специализированных ремесленных училищ (1944 г.)// Мундир. — 2010.- № 2(2)
- ↑ Волков А. М. Проект введения форменной одежды для учащихся средних школ в городах Москве и Ленинграде (1938 год).
- ↑ Постановление от 8 сентября 1970 г. N 749 об уставе средней общеобразовательной школы.
- ↑ Е. Соловьева. Школьникам — новую форму // Народное образование : журнал. — 1975. — С. 63.
- ↑ Единая школьная форма в России 2025-2026: суть законодательной инициативы, какой будет форма, когда введут (6 маьцхали 2025). Техкад укх дийнахьа: 26.08.2025.
- ↑ Минпросвещения не планирует вводить единую школьную форму, РИА Новости (6 маьцхали 2025). Техкад укх дийнахьа: 26.08.2025.
ТӀатовжамаш
- История школьной формы в России
- Как менялась школьная форма
- Королев С. Б. Форменная одежда для воспитанников технических железнодорожных училищ Министерства Путей Сообщений (обр. 1887 г.) // Мундир. — 2011. — № 1(3)
- Королёв С. Б. Форменная одежда учеников средних сельскохозяйственных и садовых учебных заведений (обр. 1894 г.) // Мундир. — 2012. — № 2 (8)
- Нарукавные знаки различия пионерского актива
- Паустовский К. С. Повесть о жизни. Кн.1
- Ривош Я. Н. Время и вещи: Иллюстрированное описание и аксессуаров в России конца XIX — начала XX в. — Москва: Искусство, 1990.
- Токарь Л. Н. Знаки различия специализированных ремесленных училищ (1944 г.)// Мундир. — 2010.- № 2(2)
- Токарь Л. Н. Форменная одежда и знаки различия студентов индустриальных техникумов и учащихся специальных ремесленных училищ // Мундир. — 2013. — № 1(10).
- Токарь Л. Н. Форма одежды учащихся ремесленных, железнодорожных училищ и школ фабрично-заводского обучения (1940—1941 год)// Мундир. — 2011. — № 1(3)
- Хорошилова О. «Синяя говядина», «тонняги» и «корнеты». Форма гимназистов императорской России. то же см.: Хорошилова О. «Синяя говядина», «тонняги» и «корнеты». Форма гимназистов императорской России.
- Царскосельская императорская николаевская гимназия, форма гимназиста.
- Борисов С. Б. Женские гимназии в России как исторический и социокультурный феномен. — Москва; Берлин: Директ-Медиа, 2018.
| Ишкола форма | |
|---|---|
| |
