Дунен къамашта юкъера биологе башха хилара ди
| Дунен къамашта юкъера биологе башха хилара ди | |
|---|---|
| | |
| Тайпа | Дунен къамашта юкъера |
| Оттадаьд | ООН Генеральни Ассамблеян резолюцеца |
| Дезду | хӀара шера |
| Таьрахь | Маьтсела бетта 22-гӀа ди |
Дунен къамашта юкъера биологе башха хилара ди (Междунаро́дный день биологи́ческого разнообра́зия; кхыча ООН официальни меттала: ингал: International Day for Biological Diversity, Ӏар. اليوم الدولي للتنوع البيولوجي, хӀисп. Día Internacional de la Diversidad Biológica, ченк. 生物多样性国际日, фер. Journée internationale de la diversité biologique ) — ООН къамашта юкъера ди да, хӀара шера белгалду Маьтсела бетта 22-ча дийнахьа.
ДӀакхайкадаьд ООН Генеральни Ассамблейо (1994 шера оагӀой бетта 19-ча ден № A/RES/49/119 йола резолюци)[1], изначально отмечался 29 декабря, в дальнейшем был перенесён на 22 мая[2].
Укхох лаьца
Биологе башха-башха хилар — дийна организмаш дуккха хилар да: нӀанкӀигашкара денз экосистемашка кхаччалца[3]. Биобашхало юкъара баланс лоаттаю, ва́хара́ эшаш мел дар Ӏалашдеш (хий, кхача, стабильни Ӏалама лоаттам, экономически алсамдалар, иштта кхыдар а). Масала:
- Ӏалама ресурсашка хьажжа хул дунен ВВП доккхагӀа дола да́къа;
- дуккхача на́ха́ форд — кхачан хьаст ба;
- баьцовгӀашца Ӏалашо хул сага кхачан 80 %;
- дикъача лаьттан а океана экосистемаша «углерод юаргаш» йолаш мо болх бу[4][5].
Биобашхал йовро адам дига мег мецалагеи, зоонозаш дӀашераяларгеи, Ӏалама лоаттам хувцабаларгеи, иштта кхыдолча хувцамашка а[6]. Биологе башхал йовра керттера бахьанаш да — сага боахаме хьинаре лаледеш дар, Ӏалама ресурсех харцахьа пайда ийбар[6][4], рост населения, чрезмерное потребление, загрязнение окружающей среды[7].
Дунен къамашта юкъера биологе башха хилара ден лерхӀаш дар да бунен, баьцовгӀай дунени дийнатий дунени, викалаш бовра а кӀезигбалара а проблема́ юкъарлон терко тӀаозар[8][9].
ЮНЕСКО генеральни директор Одрэ Азуле яхачун дешаш да[10]:
Нам необходимо кардинально изменить модель наших взаимоотношений с окружающей природой и с живущими вместе с нами на этой планете существами, начать планировать и строить по-настоящему общий для всех мир.
Тархьар
Термин «биологе башхал» («биологическое разнообразие») хьахиннай 1970-ча шершка[11]. Итт шу даьлча шерра лелае йолаяьй из, прикладнойи фундаментальнии биологен областе[12].
Рио-де-Жанейро 1992 шера маьтсела бетта 22-ча дийнахьа тӀаийцай Биологе башхалах йола конвенци[8] — международный правовой документ, направленный на сохранение биоразнообразия[13]. 1993 шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа конвенци нидзе эттай[2]. 2025 шера маьтсела бетта хьалага диллача, документа ратификаци 196 паччахьалкхено яьй[14].
ТӀехьагӀа конвенценна кхы а хьатӀаийцай: Кхерамзленах йола картахенски протокол (2000), Генетически ресурсашка тӀакхочилга́ регулировани яра а, нийсхо йолаш а цхьатарра пайда хулаш а уж ресурсаш цхьан лелаяра регулировани яра а Нагойски протокол (2010), Бехктокхамах лаьцаи Кхерамзленах йолча картахенски протоколах меттаоттадарах лаьцаи йола Нагойско-куала-лумпурски протокол (2010)[2].
1994 шера оагӀой бетта 19-ча дийнахьа ООН Генеральни Ассамблейо дӀакхайкадаьд Дунен къамашта юкъера биологе башха хилара ди, иштта чӀоагӀо яьй оагӀой бетта 29-ча дийнахьа (Биологе башхалах йола конвенци нидзе эттача дийнахьа) из белгалдаха[1].
2000 шера оагӀой бетта Генеральни Ассамблейо соцам баьб из ди дездар маьтсела бетта 22-ча денга (конвенценна кӀалха кулга яздаьча денга) дехьадаккха[15].
2015 шера дунен хьалххоша тӀаийцад эга ца эгаш дегӀадоаладара областе 17 лерхӀар (2030 шерага кхаччалца эга ца эгаш дегӀадоаладара областе ден повестка чу Ӏохьоахадаьд). Царех цаӀ хиннад биобашхал йовра процесс соцаяра декхар[16].
2022 шера оагӀой бетта 196 паччахьалкхено тӀаийцай Биобашхалах йола Куньмин-Монреальски глобальни рамочни программа[4]. Цу каьхато чулоац эга ца эгаш Ӏалама ресурсаш лелаяра а, биобашхал лораяра а, экосистемаш меттаоттаяра а дола 23 декхар. Из кхоачашдергдолаш биобашхал лораярах йола къаман стратегешии планаши вӀашагӀйохка еза паччахьалкхений [17].
Традицеш
ХӀара шера укх ден тема хувцалу. ООН Генеральни секретара укх ден хьакъехьа послани кепаетт.
Дерригача дунен тӀа укх дийнахьа тайп-тайпара мероприятеш ю: ганахьарча Ӏалам лорадарах лекцеш, экологе цӀейнаш, гойтамаш[18], акции по очистке водоёмов, уборке лесов и др.
Иштта укх биологе башха хилара денна хетаяь лаьрххӀа зарбаш етт[2].
Ден темаш
- 2002 — «Биоразнообразие лесов»[19].
- 2003 — «Биоразнообразие и борьба с нищетой — вызовы для устойчивого развития»[2].
- 2004 — «Биоразнообразие: продовольствие, вода и здоровье для всех».
- 2005 — «Биоразнообразие: страхование жизни в нашем меняющемся мире».
- 2006 — «Защитить биоразнообразие в засушливых районах»[2].
- 2007 — «Биоразнообразие и изменение климата».
- 2008 — «Биоразнообразие и сельское хозяйство».
- 2009 — «Инвазионные виды».
- 2010 — «Биоразнообразие для нужд развития и облегчения бремени нищеты»[2].
- 2011 — «Биоразнообразие лесов».
- 2012 — «Биоразнообразие морей».
- 2013 — «Вода и биоразнообразие».
- 2014 — «Биоразнообразие островов».
- 2015 — «Биоразнообразие для целей устойчивого развития»[2].
- 2016 — «Актуализация тематики биоразнообразия, поддержание жизни людей и их источников средств к существованию»[8].
- 2017 — «Биоразнообразие и устойчивый туризм».
- 2018 — «Празднование 25-летия деятельности в области биоразнообразия».
- 2019 — «Наше биоразнообразие, наше продовольствие, наше здоровье»[7].
- 2020 — «Наши решения для природы».
- 2021 — «Мы часть решения #ForNature».
- 2022 — «Построение общего будущего для всего живого»[2].
- 2023 — «От соглашения к действию: восстановление биоразнообразия».
- 2024 — «Будь частью плана».
- 2025 — «Гармония с природой и устойчивое развитие».
Дувзаденна таьрахьаш
- Дунен акхача Ӏалама ди (тушола бетта 3-гӀа ди).
- Дунен къамашта юкъера хьуний ди (тушола бетта 21-гӀа ди).
- Дунен къамашта юкъера тропикий ди (аьтинга бетта 29-гӀа ди).
- Дунен форда ди (хаьдда таьрахь дац, тов бетта чаккхе белгалду).
- Дунен дийнаташ лорадара ди (ардара бетта 4-гӀа ди).
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 Document Viewer. docs.un.org. Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 International Day for Biological Diversity - 22 May. www.cbd.int (7.03.2025). Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
- ↑ Биологическое разнообразие (неопр.). www.who.int. Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
- ↑ 1 2 3 Что такое биоразнообразие и как его сохранить? ООН Женева. Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
- ↑ International Day for Biological Diversity | United Nations, United Nations. Техкад укх дийнахьа: 20.05.2025.
- ↑ 1 2 Еле живая природа. По всей планете вымирают животные и растения. Чем это грозит человечеству?, Lenta.RU (6 наджгоанцхой 2023). Техкад укх дийнахьа: 20.05.2025.
- ↑ 1 2 Зачем празднуют Международный день биологического разнообразия, Парламентская газета (22 маьтсела 2019). Техкад укх дийнахьа: 20.05.2025.
- ↑ 1 2 3 Международный день биологического разнообразия, РИА Новости (22 маьтсела 2016). Техкад укх дийнахьа: 20.05.2025.
- ↑ Иван Обухов. Какой сегодня праздник: 22 мая – Международный день биологического разнообразия, Профиль (22 маьтсела 2023). Техкад укх дийнахьа: 20.05.2025.
- ↑ Международный день биологического разнообразия. ЮНЕСКО. Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
- ↑ Власова Е. А. Содержание понятия о биологическом разнообразии в профильном курсе биологии. Ярославский педагогический вестник (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
- ↑ Биологическое разнообразие, Большая российская энциклопедия. Техкад укх дийнахьа: 20.05.2025.
- ↑ Конвенция о биологическом разнообразии (эрс.). www.un.org. Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
- ↑ List of Parties. www.cbd.int. Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
- ↑ 55/201. Конвенция о биологическом разнообразии. unisdr.org. Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
- ↑ Международный день биологического разнообразия. ГКУ «Дирекция особо охраняемых природных территорий Санкт-Петербурга». Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
- ↑ 22 мая: Международный день биологического разнообразия, Экологический информационный центр «Экоинфо». Техкад укх дийнахьа: 20.05.2025.
- ↑ Всемирный День биологического разнообразия в ГДМ, РИА Новости (21 оагӀой 2002). Техкад укх дийнахьа: 20.05.2025.
- ↑ International Day for Biological Diversity - 22 May 2002. www.cbd.int (14.12.2006). Хоам хьаийца таьрахь: 20.05.2025.
Литература
- Редникова Т. В. Значение конвенции CITES для охраны биологического разнообразия: полувековой опыт реализации положений // Международное право и международные организации. — 2023. — № 1.
