Кавказера йист
Кавказера йист (эрс: Кавказский край) — йистера (края тӀара) лаьтта а лоархӀаш Россе Импере суверенитета́ кӀала хиннача боккхача мехка официальни цӀи[1] цӀи[2].
1844-ча шера денз 1882-ча шерралца Кавказа йистанна керте лаьттав оартам, 1882—1905-ча шерашка — Кавказе бӀорахой даькъа керттера хьакимал леладер (цунца цхьана цун хиннад Кавказерча тӀеман округа бӀун баьччий дарж а, массадолча Кавказерча (Къо́бана тӀарча а Тийрка тӀарча а) гӀазкхий бӀун бӀун наказ еча атаман), 1905—1917-ча шерашка — юха а оартам хиннав. Края юкъ Каьлаке лоархӀаш хиннай[3][4].
Географи
Кавказера йист ила́д гӀин. шорала 46½—38½° кӀалеи малхбоал. йӀоахала 37°20'—50°20' Гринвичах. Из хул Ӏаьржачеи (Азова фордаца) Къаспийи фордий юкъ (Кавказа е Понто-Къаспий оаса), цун доазув хиннад зӀилбухехьа Хьункархой мехкацеи Фаьрсехьенце, гӀинбухехьа — кхыча Европа тӀарча Эрсеченца (А́штархан губернецеи Та́на́ тӀарча БӀун областаца).
ГӀинбухера гӀай
ГӀинбухера гӀай Азова форда Таганрога форда ганах лоархӀаш долча Ея лиманах Ей хий кхетачара дола а луш Ӏододаш хиннад цу хицеи, цун га долча Куго-Еяцеи, юкъерча Егорлыкацеи, Маныч Ӏамцеи, малхбузехьарчеи малхбоалехьарчеи Маныч яхача хишцеи, тӀаккха ГӀумхин проран е култук оалаш цӀи а йоаккхаш Къаспий форда ганах кхетача Гайдук хицеи.
Къулбехьера гӀай
Кавказерча йиста зӀилбухера гӀай Хьункархой мехкацеи, Фаьрсий мехкацеи долча Эрсечен гӀайнаца вӀашкадоагӀаш хиннад. Из долалора малхбузехьа, Ӏаьржача форда берда тӀара — Коп-мыш бухьишка тӀара, Батумах зӀилбухен-малхбоалехьа 26 вераст гаьна; дӀахо Понтий дукъа ганашта гӀолла зӀилбехехье зӀилбухен-малхбоалехьеи додаш Артвина пхьел кӀеззига лакхагӀа Чорох хил дехьа а доалаш, тӀаккха Ольты пхьел лакхагӀа Ольты хил дехьа а доалаш гӀай до́да Саганлурга дукъа ганашта гӀолла, тӀаккха Аранцхил дехьа а даьле Кеса-дага керта йисте Аранцхийи Идалбати декъаш долча Эгри-даг, е Шах-иол-даг, дукъа тӀа доалл. ДӀахо цу дукъа тӀа гӀолла малхбоалехьа а до́даш Туркехьенцара гӀай дода Боккхача Араратлоама керта тӀа гӀолла, тӀаккха ӀокӀалдоал цуннеи ЗӀамигача Араратлоама́и юкъе долча чукхетара чу (Сардар-булак). Кавказерча йистан Туркехьенцара гӀай деррига 521 1/2 вераст дӀаьха хиннад.
Административни екъаялар
Йиста́ чуйолхаш хиннай хӀанз Ӏохьоахаергйола губернеши, областаши, округаши:
- Ставропола губерни (1899-ча шерага кхаччалца)
- Тийрка область
- Къобана область
- Ӏаьржача форда округи тӀехьагӀа Ӏаьржача форда губернии
- Кутаисе губернии цох хьакъоастаяь Сухума округи
- Каьлакен губернии цох хьакъоастаяь Закаталай округи
- Эривана губерни
- Бакун губерни
- Елисаветпола губерни
- ДаьгӀастен область
- Карса область
Белгалдаккхар
- ↑ Край // Энциклопедический словарь «Конституционное право России». 2002
- ↑ Кавказский край // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Дмитрий Арапов, Управление духовными делами мусульман Кавказа в Российской империи. Хоам хьаийца таьрахь: 29.10.2011. Архиваци яьй оригинала тӀара 16.10.2018.
- ↑ Кавказский край. Кутаисское генерал-губернаторство. Военно-статистическое обозрение Российской империи, т. 16, ч. 5, Генеральный штаб, 1858 г.
Литература
- Национальные окраины Российской империи: становление и развитие системы управления. — М., 1998.
- Кавказский край. Кутаисское генерал-губернаторство // Военно-статистическое обозрение Российской империи. — Генеральный штаб, 1858. — Т. 16, Ч. 5.
