Къулг

Къулг (эрс: Маслобойка) — тӀайхи шурахи даьтта доаккхаш ноанолагахьа лелабу гӀирс ба. ТӀоа лувсарца даьтта хьадоаккх.

Лелабар

Протопопов А.Ф. Даьтта доаккхаш ягӀа йоккха саг. 1878

ГӀалгӀай даара юкъе кертте хиннаб налх. Къулгашца боаккхаш хиннаб из мерзача шурах. Къулбаседа Кавказа бахархоша 20-ча бӀаьшерага кхаччалца цӀагӀа даьхад даьтта. Шурах доаккхача даарех лоархӀаме хиннад «маша даьтта», «дежа даьтта». Из тоъал хана дахаш хиннад. Налх лелабаьб топпара пхьегӀашка. Даьтта дожадаьчул тӀехьагӀа юсаш йола лок берашта тийннай. Эггара хьалха хинна къулгаш топпарах даь хиннад. Шера бертигаш йолаш хиннай даьтта чулеладу кхабаш. Царех гибаш аьнна цӀи йоаккхаш хиннай. Кхура яхаш цӀи йолаш кхабаш лелаяьй гибал совгӀа, уж шера хиннай, дехьа-сехьа ши ко дагӀаш. Хийи тӀоаи Ӏочу а бетте, конаш лаьце, эгаяьй из, тӀайх даьтта хьадаллацца. ГӀалгӀаша цунца дувзаденна «Фата еттачул, къулг бийттача тол» яха кица даьхад. Из болх кхалнахага хиннаб. ХӀаьта цар шоай болх аттагӀа гӀоргболаш илли даьхад^[1]:

Кувра, кувра, кувра я,
Тиркал боккхагӀа налх ба,
Шолжал доккхагӀа шар да,
Лувса, лувса, шура лувса,
Боккха налх тхона баккха.

Дахчах дола къулгаш тӀехьагӀо даьннад. Кавказера къулг бархӀ улгах латташ хиннаб. Из лакхехьа готтагӀа баьб. БархӀа улг маьхала гӀозаца дӀачӀоагӀдеш хиннад. Пхо а ногӀар а герга даьд. Къулг дукхагӀа бахаргболаш, из хил боалабеш хиннаб цхьан юкъа. Цу хӀамо улгашта юкъе харшаш хулийташ хиннадац. Къулга лакхал хиннай 85 см. ГӀоза шорал — 2,5 см. Къулг кхаь даькъах латтаб: бешкахи, ногӀарахи, горчахи.

ТӀоа къулга чу лувсаш хиннаб. Кхалнаха из болх баьб, деррига гӀулакхаш даь баьнначул тӀехьагӀа. КӀеж яьккха шура дӀаоттаеш хиннай сарахьа. Лаьттача шурий тӀара тӀоа хьаэцаш хиннаб. Из тӀаккха лийсаб, Ӏуйран яьккха шура дӀа а техе.

Къулга чу тӀалаттача Ӏоткъамах тӀайх атта дӀакъаст хьоанал. Хьоанала гонахьа йола мембранаш йох, даьтта чӀегилгаш хьаеш. Къулга чу даьтта доакъош шоайла вӀашагӀлет, ондо чӀегилгаш кхоллаш. Фе ахкаргаш юкъеух даьтта чӀегилгашта. ДӀахо даьтта дикъалу, фе ахкаргаш дӀадовл. Юххера дизза дакъаст даьтта^[1].

Хьоахадаьча къулгел совгӀа леладаьд лаьжгаш (эрс: кожаные бурдюки), уж цӀеках хьадаь къулгаш хиннад. Кхай тӀа болх бе болхача хана, лоамарча гӀалгӀаша шоашца кхихьад уж, тӀайх хьалдизе. Делкъахана цох даьтта хьадоалаш хиннад. Даьттах дакъаьста шар гӀалгӀаша мийннад хьогал эшаеш^[1].

Цхьацца нах тешаш белгалонаш хиннай тӀоа лувсаргахьа:

Атта кулг долча кхалнахага мара лувсийташ хиннабац тӀоа. Къулга тӀаюташ хиннаяц кодамера йоагӀа кхалсаги, бер даь, 40 ди даланза йола кхалсаги. Иштта дегӀа цхьалха йоаца кхалсаг а даьтта доаккхача тӀаюташ хиннаяц. Иззал лорабеш, беза лелабаьб къулг
— Акиева П. Х.

Тархьаре

Духхьашх къулг хьоахабаьб вай ханоргаца доацача 2000 шерашка^[2] Къулгаш леладеш хиннад VI бӀаьшере а, Шотланде корадаь хиннад цу хана лелабаьча къулга ногӀар^[3].

^[4].

Белгалдаккхар

↑ ¹ ² ³ Кулбужева, Берсанова, 2023.
↑ Columbia Electronic Encyclopedia, 6th Edition. 2009 pg:1 −1. «Butter.»
↑ National Museums of Scotland, «Churn Lid.» http://nms.scran.ac.uk/database/record.php?usi=000-100-103-159-C // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (10.08.2020)
↑ Jensen, Joan M. What’s in a Butter Churn? Objects and Women’s Oral History. 1983. https://www.jstor.org/stable/3345974 // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (4.03.2016)

Литература

Берсанова З.Ю., Кулбужева Т.А. Репрезентация понятий "маслобойка" и "ручная мельница" как предметов

традиционной утвари домашнего производства в Ингушетии (эрс.) // Genesis: исторические исследования. — 2023. — № 12. — С. 182-189.

ТӀатовжамаш

[_dff5203e9d725abd-1] ¹ ² ³ Кулбужева, Берсанова, 2023.

[2] Columbia Electronic Encyclopedia, 6th Edition. 2009 pg:1 −1. «Butter.»

[3] National Museums of Scotland, «Churn Lid.» http://nms.scran.ac.uk/database/record.php?usi=000-100-103-159-C // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (10.08.2020)

[4] Jensen, Joan M. What’s in a Butter Churn? Objects and Women’s Oral History. 1983. https://www.jstor.org/stable/3345974 // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (4.03.2016)

[1]

[2]

[3]

[4]