Муфти

Муфти́ е муфтий (Ӏар. مفتى‎ — муфти́, хьадаьннад афта — «хетар ала» яхачох) — бусалба наьха лакхерча даржера вола динсаг. ШерагӀча маӀане муфтий оал шарӀан хаттарашка соцамаш деш долчох. Муфте соцамаш (фатва) дукхагӀча даькъе мехка латтача лостамагӀа хул (масала, суннийл, шиӀийл теркалдеш), иштта мазхӀаб а.

Йовлой Сулумбик-молла — ГӀалгӀай Мехка хьалхара муфти.

Тархьар

Ислам мел долча хана мехка хьалха латташ волча динсагах къаьда оалаш хиннад, шарӀан кхел еш хиннай цо, вешта дин а паччахьалкхен а хьалха латташ вар халиф лаьрхӀав даим. 1517-ча шера халифа цӀи шоашта хьункархой паччахьаша хьаийцай. Уж ба динца дувзаденна гӀулакхех шоашта когаметтаувттараш увттабе болабеннараш фатваш тел пурам а долаш. Хьалхара муфтий Кемаль-паша хиннав.

ГӀалгӀай Мехка хьалхара муфтият хьаелла аьттув баьнна Советий Ӏаьдал дехачул тӀехьагӀа. ГӀалгӀайчен хьалхара муфти хержа хиннав Йовлой Сулумбик-молла.

Россе имперера муфтий

Оренбурга муфтият

1788-ча шера Екатерина II-чун «Об определении мулл и прочих духовных чинов магометанского закона и об учреждении в Уфе Духовного собрания для заведования всеми духовными чинами того закона в России пребывающими» яхача амарца «Оренбургское магометанское духовное собрание» (муфтият) вӀашагӀъеллай. Хьалхара муфти Мухамеджан Хусаинов хиннав. Муфте доалахь дӀаденна хиннад: жамаӀат маьждигашка имамаш увттабар а, моллашта амар дар а, муфтията гӀулакхашка хьажар а, маьждигаш доттар а тоадар а, мара́-сесага юкъе мах бар а, рузкъах дола къовсамаш къоастадар а, вакъфашта (юкъарлон мулкага) тӀахьажар а. Оренбургерча муфтията доал ГӀримани, Малхбузехьарчеи, Кавказдехьарчеи губернеш мел йоацачарга дӀакхоачаш хиннад.

Тавре (ГӀирман) муфтият

1794-ча шера Екатерина II-чун амарца Симферополе а вӀашагӀъелла магометаний дин урхале. Цунна юкъе Тавреи Малхбузехьареи губернеш хиннай.

СССР зама

1944-ча шерагара 1990-ча шерага кхаччалца СССР 4 моттигера муфтият хиннай: Къулбаседа Кавказа бусалба наьха дин урхалеи, Юкъерча Азеи Казахехьени бусалба наьха дин урхалеи, Кавказдехьен бусалба наьха дин урхалеи, Эрсечен бусалба наьха юккъера дин урхалеи.

ХӀанзара ха

Карарча хана болх беш я Эрсечен бусалба наьха юккъера дин урхалеи, Кавказа бусалба наьха урхалеи.

Белгалдаккхар

ТӀатовжамаш

• Муфтий // Большая советская энциклопедия / гл. ред. О. Ю. Шмидт. Монада — Нага.. — 1-ое изд. — М.: Советская энциклопедия, 1938. — Т. 40. — Стб. 655. — 392 с.