ТхьабӀа-Ерда
Экспертиза РАН
Экспертиза РАН
экспертиза яьккхай
| ерда | |
| ТхьабӀа-Ерда | |
|---|---|
 | |
| 42°48′33″ с. ш. 44°56′21″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Регион |
 ГӀалгӀайче |
| Конфесси | Кераста ди |
| ГӀишлон тайпа | ерда |
| Хьалхара хьоахадар | 1787 шу |
| Хьаделлара таьрахь | VIII бӀаьшу |
| Статус |
 ОКН № 0610033004 |
 РУВИКИ.Медиа чура файлаш | |
ТхьабӀа-Ерда (эрс: Тхаба-Ерды) — шира ерда я ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьаре, амма Ӏилмангахьа дукхагӀча даькъе цох элгац лоархӀ, ма дарра аьлча, жӀаргахой элгац. ЖӀайрах-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурнии Ӏаламеи музей-заповедника юкъейоагӀаш я. Ӏилманхой башхабайнаб ерда етта ханах долча хаттара́и малагӀча динца бувзам хиларах долча хатараи. ДукхагӀболчара из хьалъйоттара массехк мур белгалйоаккх, царех эггара хьалхагӀара белгалъяь ха я VIII бӀаьшу[1]. Из бахьан долаш ТхьабӀа-Ерда Россе доазонгахьа эггара къаьнагӀа жӀаргахой элгац да аьнна лоархӀ[2].
ЦӀи
Ӏилмангахьа хӀанзехьа чӀоагӀдаь оттадаь даьннадац ма дарра фу маӀан долаш я ТхьабӀа-Ердан цӀи. Цхьаболчар цох ТкъобӀаь-Ерда а оалаш яздаьд «ткъо бӀаь супа бараш» яхилга да из аьнна (две тысячи святых), вокхар йоах «ткъо бӀаь супа яраш» (две тысячи святынь) яхилга да из, цӀерагахьа ювцараш дӀахо мел йола ердаш я уж яхаш. Кхыдолча хетачох «Тхьа бӀа ерда» яхилга да из, укхаза «Тхьа» яхар Даьла цӀерех цаӀ я.
Сурт оттадар
Эггара хьалхагӀа ерда́ йоазонца сурт оттадаьр тӀема квартирмейстер Л. Л. Штедер ва 1787 шера. 1811 шера Мориц фон Энгельгардт яхача геолого ерда план ӀотӀаяьккхай. 1969—1971 шерашка реставраци яь хиннай ерда́, ерригсоюза лоадам болаш сийленг хиларах.
Шира хана денз ТхьабӀа-Ерда лакха лоадам болаш ерда хиннай Юкъерча Кавказе, къаьстта гӀалгӀашта а. 1944 шера гӀалгӀай мехках баххалца товшхала оагӀора а дин оагӀора а юкъ хиннай из лоаман ГӀалгӀайче. Цу ерда юхе еш хиннай Мехка Кхел — хӀара шахьарара каьша, боккхийча наха, гӀалгӀай ӀаьдалагӀа берригача мехках хьокхалуш хинна хаттарш тохкаш, соцамаш деш хинна моттиг, масала, лаьтта леладара аргӀа, таьрга хаттараш, машареи тӀемани хаттараш[3]. Цул совгӀа дерригача къаман гулламаш а деш хиннад ерда юхе.
Архитектуран тайпага диллача, ерда базилика я. Цу тайпара элгацаш ГӀинбухерча Кавказе дувттар дувзаденна хила мег Эрмалойчени Гуржехьени гӀулакхашца. ТхьабӀа-Ерда а, Алби-Ерда а, цхьайолча белгалонех дӀатӀаяхьа мегаш я эрмалой обход а йолаш зал йолча киназаш тӀа е гуржий кхаькиназа базилика тӀа. Эрмалойче из тайпа даьржа хиннад VII бӀаьшерага кхаччалца, Гуржехьа кхаькиназа базиликаш хьалювтташ хиннай XIV бӀаьшерага кхаччалца[4].
Ердан планировка цхьалха я. Лакха хьалъозаеннача параллелепипеде (йӀоахал 17 метр, шорал 7,5 метр) зал я, дикка араягӀача пилоний кхаь парашта йийкъа я из, малхбоалехьа ахгерга апсида йолаш. ГӀишлон лакхе ши скат йола тхов ба. Ерда тӀеххоза хулийт дуккхача рельефаша а, резной деталаша а[5].
Малхбузехьарча фасада тӀа бӀарчча вӀашагӀйоллаш йола ктиторски композици оалаш дола сурт латт. Цунцара дукха хӀама дайнадале а, цун ха оттае мег X—XII бӀаьшерашца. Цун юккъе Христоса сурт да аьнна доагӀа; аьттехьа, хьагучох, ктитор латт. Аьрдехьара фигура дуккхача шерашка яйналга лоархӀар, амма дукха ха йоацаш цаховш кораяьй гаьна доацача юрта, тӀахка а тӀехкай. Епитрахиль а ювхаш, модж йолча маӀача сага сурт да из. Кертагара шинна оагӀорахьа пхорагӀа выступаш я, царна тӀа комсий доккха гайдолгаш охк. Иштта, керта юхе гуржий асомтаврули яхача йоазон 8 алапах латта йоазув дисад, таржам дича цун маӀан да «Георгий епископ». Цу йоазон таьрахь оттадаьд X бӀаьшу — XI бӀаьшера хьалхара ахдакъа. Ӏилманхоша белгалду, паччахьа гӀанда тӀа вагӀаш волча Христа фигура, тӀаийца йолча иконографически субординацеца а доацаш, лохагӀа латт юха латтача епископал а светски сагал а. Из бахьан долаш цхьабола тохкамхой мотташ ба Христоса фигура а вож ши ктитора фигураш а юххьанца кхыча тайпара латташ хинналга. Кхычарел дикагӀа йисай цхьа фигура, аьрда кулге жӀарг лаьца латташ, аьтта кулге — довта мукъ.
ТхьабӀа-Ердан малхбоалехьарча тимпане ломаца лоташ воаллача Самсона а шин фигуран а (хетаргахьа, ктиторий) сурт латт. Аьрдехьарча фигура́ бе йоалла хӀама, купол йолча киназа модель лоархӀ — амма михо из дӀахьекха хиларах юххера из фуй ала аьттув хулийтац[5].
Археологецара хоам
2008 шера ГӀалгӀай Мехка культура министерстваца йолча Археологе юкъарчено, Москверча архитектурни института болхлошца цхьана, ердан лаьтта тӀа археологе тохкамаш даьд[6]. ГӀалгӀайчен Минкультура пресс-гӀулакхо баьча хоамах кораяьй резной декор йолаш керда кхе́ра́ плиташ, хӀата ше ерда хьалйоттара технике гучадаьннад хьалха чот яь хиннадоаца, тайп-тайпарча хронологе мурашка хинна дола, ердан конструктивни оатхалаш хувцар[6]. Цул совгӀа, ердан гӀинбухехьарча оагӀорахьа оттаяь йолча тохкама археологе раскопа доазон тӀа корадаьд сийрда-мора обмазка йолаш гӀинбухерча гӀишлон абсидан пенах дисар, иштта, Ӏилманхошта хетаргахьа, хьалха ТхьабӀа-Ердан моттиге яьгӀа хинна йолча кхы а ширагӀа йолча ердан пенех дисар[6]. Цу метте корадяд шин пилястрий лараш а пхорагӀа йода ердан йинаш тӀа улла аьрш а[6].
Галерей
- Всеволод Миллера 1888 шера дийхка сурташ
Малхбоалехьарча пенах доалла кора
Гонахьарча картах йоахка наӀараш
Моартал
ЗӀилбухехьарча пенах доалла кора
Барельеф я малхбузехьарча пена тӀа чувоалаш наӀара лакхе
Откос храма Тхаба-Ерды
БӀарчча куц
Ердан план
Юкъе гӀолла ахъяьккхача куц
Барельефаш йола кхерий
ГӀарчош да юхе кхерий тӀа
Ердан картеи наӀареи дакъа
Ердан зӀилбухехьара ниӀ
Белгалдаккхар
- ↑ Казарян, Белецкий, 2009, оа. 54.
- ↑ Глава Ингушетии хочет видеть на новых купюрах древнейший христианский храм России. Интерфакс (30.06.2016). Хоам хьаийца таьрахь: 4.09.2025.
- ↑ Лекция «Грузинский храм Тхаба-Ерды XII в. на Северном Кавказе», Культура.РФ. Техкад укх дийнахьа: 4.09.2025.
- ↑ В.В. Пищулина. Христианские храмы Тхаба-Ерды и Алби-Ерды в истории архитектуры Северо-Восточного Кавказа // Архитектурное наследство / Бондаренко И.А. — Санкт-Петербург, 2009. — С. 56—57.
- ↑ 1 2 Белецкий, Казарян, 2009.
- ↑ 1 2 3 4 В Ингушетии на месте средневекового храма найдены следы ещё более древнего памятника. pravoslavie.ru (1.10.2008). Хоам хьаийца таьрахь: 4.09.2025. Архиваци яьй 28.07.2012.
Литература
- Белецкий Д. В., Казарян А. Ю. Храм Тхаба-Ерды. Переплетение архитектурных традиций в Горной Ингушетии // «Монументальное зодчество Средиземноморья и Переднего Востока: Проблема воздействия культур». — 2009.
- Казарян А. Ю., Белецкий Д. В. Тхаба-Ерды: к вопросу о датировке церкви и ее месте в средневековом зодчестве Кавказа // Вестник Археологического центра им. Е. И. Крупнова. Выпуск III : [рус.]. — «Пилигрим», 2009. — С. 50—94. — 130 с. — ISBN 978-5-98993-121-7.
- Гадиев У. Б. Исследование В.Ф. Миллером средневекового храма Тхаба-Ерды // «Известия СОИГСИ». — 2008. — Вып. 2 (41). — С. 99—107. — ISSN 2223-165X.
- Гадиев У. Б. Тхаба-Ерды. Христианский храм VIII‒IX вв // Археология и этнология Северного Кавказа : Сборник научных трудов. — Нальчик, 2012. — Вып. 1. — С. 89—98.
- Крупнов Е. И. Грузинский храм Тхаба-Ерды на Северном Кавказе // Краткие сообщения ИИМК. — М., 1947. — Вып. XV. — С. 116—125.