ТӀакхолла ферта

Рувики материал
Укх термина иштта кхыдола маӀанаш да, хьажа: Ферта.

Ферта[1], вешта тӀакхолла ферта (эрс: бурка)[⇨] — кӀайи, Ӏаьржеи, бо́реи бесара хула бӀегӀингах даь йола пхьешаш доаца тӀакхоллар. ТӀакхолла ферта Кавказе яьржа лелаеш я. Ферташ шин тайпара хул: баьречун фертеи (йӀаьха а аьпа а йолаш, таьш ухаш, шера белаж дӀа-хьа дагӀаш) гӀашло́чун фертеи (лоацеи шаьреи йолаш, таьш доацаш). Кавказерча Ӏуштеи чарахьаштеи эшаш дола дувхар да из. Хьалхарча хана моллагӀча наькъахочо дувхаш хинна барзкъа хиннад ферта.

The burka.jpg
«Чапаев» яхача кино чура сурт.
Борис Бабочкин яха артист тӀакхолла ферта ювхаш ва.
Гуржий ферта (набади)

ЦӀи

ХӀара кавказерча къаман ший ӀаьдалагӀа цӀи йоаккх фертах: маӀ. буртина, аьд. кIакIо, гӀозл. yapıncı, эрм. այծենակաճ (айценакач), гурж. ნაბადი (набади), гӀаьб.-чер. щIакIуэ, къар.-малкъ. жамычы, джамычы, лаьзг. баркьар, лит, япунжи, нохч. верта.

Вахаре дола маӀан

Ферта тӀаювхарал совгӀа цунца дувзаденна Ӏадаташ а хиннад. КӀаьнк ваьчул тӀехьагӀа къонах хила везарга хьежжа ферталлла волаш хиннав из. Къонах велча а цунна тӀехьанахьа ферта тӀатоссаш хиннай. ДоттагӀчоа дала йиш йолчох дикагӀчарех лоархӀаш хиннад ферташ луш даь согӀат[2].

ЧӀаьбарлой хьоалчагӀашка хьалха цаховш аьнна цхьа воккха къоано воагӀаш хиннав ферта а ювхаш. Из магӀа баьрчче а хоавийя, цунга къамаьл дайташ хиннад, къонагӀбарашта хьехар а дийя, кагирхошта новкъарле ца е дӀаводаш хиннав из. ТӀера ферта Ӏо ца йоаккхаш халха ца воалаш водаш а хиннавац из дӀа. Из хӀама хулача хана берригаш уръувтташ хиннаб воккхагӀчоа сийдеш, цун къоанал лоархӀаш а, из ханнахьа ва́ а ваха ховш хилар лоархӀаш а[2].

Белгга цӀихезача чарахьашта гӀожа ферташ еш хиннай оакхарий тханах. Цу тайпара ферташ хьаеча хана дисача тханах бӀоржаш еш хиннай (тхах бола кога гӀирс). Чарахьаша шоаш мел дукха оакхарий доадаьд дӀахьокхаш оакхарий кхалаш-кӀомсараш а ӀотӀатегаш хиннай цар тӀа[3].

Тархьар

А. Кавказова хетачох 2300 шу хьалха Геродотс Кавказа юхера мехкаш дувцача хана цо дийца тӀакхоллар ферташ хьахилалехьа хинна хӀамаш я. Янеша  (эрс.) (гӀа. цу къамаех «меланхленаш» яхад — «Ӏаьржа тӀакхоллараш»[4].

Хила мегачох, хьалхара ферташ Ӏодаьннача тханах еш хиннай. Цкъарчоа ферташ бӀегӀингах яь кӀаьда тӀакхоллар хиннад[5].

Ферташ хьаер лоамара Ӏодола а денна кастта шаьрача а ӀокӀалдаьнна хиннад[6]. Нохчашкахьа а, Селашкахьа а, ГӀаьбартошка  (эрс.) (гӀа. а, Имерошкахьа  (эрс.) (гӀа. а хьаеш хиннай уж. Наха шоай цӀагӀа кхы а 1950-ча шерашка кхаччалца хьаеш хиннай уж. ГӀинбухехьа уж хьаеш дола лаьтта ГӀумкий шаьраченца  (эрс.) (гӀа. хиннад, къулбехьехьа — лоамара Нохчийченца, зӀилбухен-малхбузехьа — Шолжа тӀарча чӀоагӀлений зӀанарца  (эрс.) (гӀа.. Малхбузехьа ГӀаьбартоша хьаеш хиннача дӀатӀадоаллаш хиннад из лаьтта[7].

Нохчий ферташ хьаеш дола лаьтта 5,5 эзар верастага  (эрс.) (гӀа.² кхоачаш хиннай, шера 22 эзар гаргга ферта хиннай цар хьаер[8].

Ферташ дукхагӀа кха  (эрс.) (гӀа. долча еш хиннай, из эшаш хиннад тха дитта. О. Маркграфа даьча хьисапах, Йоккхача Нохчийче 16,4 эзар ковна юкъе 3 % ферташ хьаеш хиннад, тӀаккха цу гӀулакха́ аттагӀа йолча моттигашка — диълагӀча даькъага кхоачаш хиннад из таьрахь. ГӀаьбарташта юкъе уж таьрахьаш пхиъи 30-и % хиннай, Ӏандий  (эрс.) (гӀа. ба́хача — 60 %-нега кхоачаш. Шера цхьан цӀагӀа, юкъердар лаьрхӀача, 15 ферта хьаеш хиннай[8].

ГӀаьбартий пхьараш эггара дикагӀа лоархӀаш хиннаб Кавказе, цудухьа цар хьаяь ферташ езагӀа хиннай. Шера 30 эзарнега кхоачаш хиннай цар хьаеш йола ферташ. ДаьгӀастп шера 35 эзарнега кхоачаш хиннад из таьрахь. Массадолча мехкаша хьаеш яр шера 85-90 эзар ферта хиннай[9].

XIX-ча бӀаьшера Кавказе тӀом латтарахь ферташ чӀоагӀа еза айттай наха юкъе. Ферташ лоамароша лелаяь ца Ӏеш, тӀаухача паччахьа эскара эпсараша а лелаеш хиннай. Иштта ферташ гӀазкхий бӀунна  (эрс.) (гӀа. а эшаш хиннай[10]. Ферташ хьаяр эггара дукхагӀа даьржа хинна ха хиннай XIX-ча бӀаьшера юкъера денз XX-ча бӀаьшерен юхьигага кхаччалца йола ха[11].

Хьа мишта яьй

Нохчий мехка къаман музея  (эрс.) (гӀа. коллекце чура фертеи дарзал-кий

Ферташ хьаераш кхалнах хиннаб. Говзанчас бийдал тӀоаш а деш аьрга  (эрс.) (гӀа. тӀа ехкаш хиннай. Цу тӀа дахчан кӀораца  (эрс.) (гӀа. кхалсаго гом хьабоаккхаш хиннаб хьувча хана а, дуттача хана а, басар деча хана а из ӀозӀамиглургхилар теркал а деш. Тха шорттига сиха ца луш массанахь цхьатарра нийслург а долаш ӀотӀадехкаш хиннад, цу гӀулакха бӀарчча ди дӀадодаш хиннад. Из дер эггара дикагӀа йола говзанча хиннай ший гӀончийца. Лакхерчеи кӀаларчеи тӀайна́ дикагӀдола тха дуллаш хиннад, тӀаккха юкъерчоа вогӀадар а дилла йиш хиннай. ДӀахьадиллача тхах дӀайха хий а тӀамарцийя, керчоргаца кӀезига ӀотоӀадеш хиннад тӀоа мел сома хьахулаш латт лора а деш. Хьахиннар ший аьрга тӀехьа хьатӀакхостадаь гулдеш хиннад. Ферта дикка хургйолаш йӀайхача метте бийса яьккхийта езаш хиннай цунга. Цхьабакъда наха чӀоагӀа дӀаийъеш моттиг хилча, цигга болабала йиш йолаш а хиннаб из хье[10].

Хьувргдолаш кӀезига гарахь йола моттиг лохаш хиннай, из хьувш 3-4 кхалсаг йоаллаш хиннай. Кулгашца сиха ца луш, низ ца беш тхан рулон керчаеш хиннай цар. Из хӀама деш 20 минот гаргга ха йоаккхаш хиннай цар, цул тӀехьагӀа кӀезига салоӀаш хиннад. Цу тайпара хӀамаш диазза-пхизза деш хиннад. Цул тӀехьагӀа тха пхьарсашца хьувш хиннад деррига дегӀ ӀотӀа а тоӀадеш. Рулон наг-нагахь хьа а йоасташ, дӀайха хий тӀамехкадеш, кеп тоаеш, тӀаккха юха хьагул а деш дӀахьош хиннаб болх. Уж хӀамаш ферта хила еззача тайпара хьахиллалца баьхкаб кхалнах, хьалххе из деррига масазза кхостаде дезаргда ховш хиннадац. ДукхагӀа йолча хана цхьан дийнахь хьийна доалаш хиннад тха, цхьабакъда хийла 2-3 ди доаккхаш моттигаш а хиннай. Цул тӀехьагӀа хьахинна ферта Ӏо а яьстийя додача хилла ютташ хиннай. ТӀаккха оззайийя, йоккхача гӀаджа тӀа ӀотӀайогӀаш хиннай из, массехк метта дӀатӀа а йийхке, цул тӀехьагӀа цхьанахьа миӀинге оттаеш хиннай. Цхьа-ши ди даьннача гӀоллла хий Ӏо а дахийя, ший кеп хьа а лаьце дӀаотташ хиннай ферта[12].

КӀинч[таржам де деза] йоахка ферташ хьаеш халагӀа хиннад. Цун тӀера дакъа хьадергдолаш лаьрххӀа ахкара тӀа кийчъяь кӀинч эцаш хиннай, чура дакъа дергдолаш — дикка совсадаь тха эцаш хиннад, из тха хиннад из косица хьаергйолаш оалхаш дар-м. Ферта хьувча хана кӀомала овлех баьча нувраца кхоталуш латтача бӀегӀинга тӀара кӀинч йоаккхаш хиннай[13].

Цул тӀехьагӀа ферта ютташ хиннай. Ӏуй ферта из хилча, хила ютташ хиннай из, амма из кхы дикагӀа хьаяь хилча, кха доаллача метте ютташ хиннай. Дика ферта еча хана сапа тохаш ютташ хиннай уж[13].

Ферташ хьаеча хана Ӏаьржа тха хьаэцаш хиннад. Нагахь тха кхыча бесара хилча, басардеш хиннад цох[13].

Цул тӀехьагӀа ферта цӀера тӀа марцаш хиннай. Из даьлча, хозъеш хиннай из, инза а дохташ, гӀаьрчош а дехкаш тоаеш хиннай из. Ферта косица йолла езаш цахилча, гӀаьрчо дилларца йистебоаллаш хиннаб беррига болх, яле — кхы а из косица ӀотӀайила езаш хиннай[14].

Сакъердаме факташ

2022-ча шера «Solar Integration» (EcoEnergy Group) яхача тоабан селий инженераша маьлха панелаш йоахкаш ферта хьаяь хиннай, цунца хьай токахьинар хьавӀаштӀехьадаккха йиш хиларах, кхыча нахаца бувзаме латта йиш я. Дукха хана денз леладаьча барзкъан кердача эршах «EcoBurka» аьнна цӀи тиллай[15]. Инженераша лаьрхӀар фуд аьлча, уж маьлха панелаши, накопители фертах дӀатегай цар, Ӏуй лоам бувзам хургболаш зарядка е йиш хургйолаш. «EcoBurka» тӀа йоахкаш йола панелаш 30 Ватт чӀоагӀа я, кхы токах дӀахоттавала ца везаш телефона зарядка е йиш я цунца кхоаччаш[16]. Маьлха панелаш букъ тӀа йоахк, уж дӀахетта я чурча кисагӀа уллача 10 000 мА йолча накопителаца, тӀаккха цу чу телефона кабель чуйолла йиш я[17]. Цу тайпара ферта духхьаша совгӀата яь хиннай ДаьгӀасте венача Герман Грефа́. ДӀахо «EcoBurka» селий цхьан Ӏунна енна хиннай миштай хьожаргйолаш. Тесташ яьчул тӀехьагӀа 2022-ча шера маьлха панелаш йоахка ферташ хьаяр хьавӀаштӀехьадаьккхад, из хӀанз Ӏуша лелаярал совгӀа турситаша а лелаю шоаш лоам походашка ухача[18].

Белгалдаккхар

  1. ↑ Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь. — М.: «Русский язык», 1980. — С. 57. — 832 с.
  2. ↑ 1 2 Шавлаева, 2009, оа. 70—71.
  3. ↑ Шавлаева, 2009, оа. 75.
  4. ↑ Шавлаева, 2009, оа. 71.
  5. ↑ Шавлаева, 2009, оа. 72.
  6. ↑ Шавлаева, 2009, оа. 77.
  7. ↑ Шавлаева, 2009, оа. 77—78.
  8. ↑ 1 2 Шавлаева, 2009, оа. 78.
  9. ↑ Шавлаева, 2009, оа. 79.
  10. ↑ 1 2 Шавлаева, 2009, оа. 80.
  11. ↑ Шавлаева, 2009, оа. 85.
  12. ↑ Шавлаева, 2009, оа. 80—81.
  13. ↑ 1 2 3 Шавлаева, 2009, оа. 81.
  14. ↑ Шавлаева, 2009, оа. 82.
  15. ↑ Дагестанские инженеры придумали, как решить проблему пастухов с сотовой связью - Газета.Ru | Новости. Газета.Ru. Хоам хьаийца таьрахь: 9.10.2025. Архиваци яьй 9.10.2025.
  16. ↑ В Дагестане производят бурки с солнечными панелями. Рамблер/новости. Хоам хьаийца таьрахь: 9.10.2025. Архиваци яьй 31.05.2022.
  17. ↑ Юлия Углова. Дагестанские бурки оснастили солнечными панелями. Как это выглядит. hi-tech.mail.ru (24.05.2022). Хоам хьаийца таьрахь: 9.10.2025. Архиваци яьй 31.05.2022.
  18. ↑ В Дагестане начали жить экологичные бурки с солнечными батареями. Recycle. Хоам хьаийца таьрахь: 9.10.2025.

Литература

  • Андреева Р. П. Бурка // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 122. — ISBN 5-86617-030-2.
  • Шавлаева Т. М. Из истории развития шерстяного промысла у чеченцев в XIX – начале XX в.. — Нальчик: ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.», 2009. — С. 70—86. — 204 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-88195-989-0.
  • Бурка // Товарни дошлорг / И. А. Пугачёв (керттера редактор). — М.: Паччахьалкхен таьрга литературан издательство, 1956. — Т. I. — Стб. 681.
Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=ТӀакхолла_ферта&oldid=126437754»