Урок

Урок
Урок
	; Москвера ишкол (2023 шу)
Леладар	Дешар
Хьахинна таьрахь	XVII бӀаьшу
Дагадехар	Ян Амос Коменский

Уро́к (я) (эрс: урок), е дарс (да) (Ӏар. دَرْسٌ‎ [дарс]) — хьехархочо оттаяьча хана чухь дешархочоа керда хӀама довзийта хьехара кеп. ДукхагӀйолча ишколашкеи лицеяшкеи колледжашкеи цу кепе дӀакхухь дешар Ӏомадар^[1].

Деша тархьар

1374-ча шера юххьанцарча ишкола ректора Джон Сила Цволле юрта берашта хьеха волавеннав класса-урока кепе. Цо юкъедоаладаьд классех декъар а, кхыча классе бер дӀачудаккхара аргӀан цхьа никъ а белгалбаьккхаб. Цо хьехаш хиннад наьна меттала, XIV бӀаьшере дукхагӀдар латиний меттала хьехаш хиннад.

1537—1582 шерашка Штурм Иоганнеса из никъ боаржабаьб немций-фаьренгий Страсбурге. 1567—1581 шерашка гимназех академи хьаяьй. Цига деша ваьгӀав 600 гимназист. Штурма классаш йийкъай дешара шерашка хьежжа (эггара хьалха 7 шу, тӀехьагӀо 8 шу хиллал). Нагахьа санна классе дешархой дукха нийсабелча, класс екъаш хиннай, итт-итт саг чуволла тоабаш хьаеш (белл-ланкастера наькъа хьокхам хиннаб из). Иштта Ӏомаеш йола предметаш а йийкъай цо, цхьан уроках цхьа предмет мара Ӏомаергйоацаш. Оттаяьй массаненна цаӀ йола дешара план^[2].

XVII бӀаьшу, Ян Амос Коменский — чехий хьехархо-гуманист, классахи урокахи латта дешара никъ баьккхар. Коменски валалехьа зӀамагӀчара боккхагӀболча дешархошца дешаш хиннад. Коменски юкъейоалаяьй аргӀа: урокаш шоай оттамах хиннай, хьехархоша хьалххе кийчо еш хиннай^[3].

Керттера принципаш:

Классе цхьан ханара бераш Ӏомадар. Цу хӀамо хьехархошта новкъостал ду хьеха, берий белгалонаш къоастае.
Дешар регламент (эрс.) (гӀа. йолаш да. Урокаш шоай оттамах дӀакхухь, цо ха кӀезигагӀа йоаю, хӀара дешархочоа цхьатарра таро лу Ӏомабала.
Хьехархой лаьрххӀа кийчбу. Уж дийша баьлча, царна диплом (эрс.) (гӀа. лу.

Хьалха «урок» яхача деша когаметта «экзерсис» (упражнени) яха дош леладаьд, «урок» эрсий метта юкъеденад XIX бӀаьшере^[4].

Урока оттам

ХӀара урок ший элементах латт. Оттам хала а атта а хила тарлу, Ӏомадечун чулоацамга а берий яьннача ханага а хьежжа

Кердача тема тӀагӀолла урок оттаяр — йиъсаьна йолча параллелепипеда оахам лахар:

План урока
Урока дакъа	Ха	Дагалоацам	Хьехархочун болх	Дешархой болх
Oргмомент	3 мин	Кийчо яр	Хьехархочо берий цӀераш йоах	Бераш жоп лу, боацараш белгалбоах
ЦӀагӀара болх тахкар	2 мин	цӀагӀара болх тетрадашта тӀагӀолла тахкар (цилиндра доазув)	Хьехархочо цӀагӀара болх хоатт, мах (оценка) бу	Дешархоша кийчо дӀахьокх
Ӏомадар^[5]	5 мин	Урока юкъ	Хьехархочо хаттараш тел	Дешархоша хаттарашта жоп тел
Керда темеи декхараши довзийтар	10 мин	параллелипипеда оахам лахар	Хьехархочо юкъара кхетам лу	Хьехархочун хаттарашта дешархоша жоп тел (цилиндр, конус, бур)
Керда тема бераш тӀаэцар, кхетаяр	10 мин	книжкаца болх бар	Хьехархочо оахамах дувц	Дешархоша дӀаязду, хьехархочунга ладувгӀ
Хьалхара дӀачӀоагӀдар^[6]	5 мин	Атта болх бар	Хьехархочо декхар тӀадулл параллелипипеда оахам лаха боарамашца 3, 4, 5.	параллелипипеда оахам дешархоша хьалох. V=abc=345. Болх баь баьннабале, цар кулгаш хьалъайду.
Декхараш тахкар	5 мин	Улга тӀа болх бар (масала, параллелипипеда оахам диагоналех лахар)	Хьехархочо халагӀдола декхараш тӀадохк	Дешархоша улга тӀеи тетрадаш тӀеи болх бу
Уроках хьахиннар	2 мин	Юкъара мах бар	Журналаш тӀа доагӀа хьаракаш увттаду	Дешархоша тетрадаш тахка дӀалу
ЦӀагӀара болх	2 мин	Кинижка тӀара болх лу
Рефлекси^[7]	1 мин	Дешархоша шоаш баь болх тахкар	Хьехархочо уроках хаттараш далар	Дешархоша мах бу, болх атта бар е хала

Урокий тайпаш

1. Дидактически дагалоацамга хьежжа екъар:

Ийна урок;
Керда хӀама тохка урок;
Ӏомадаьр дӀачӀоагӀдара урок;
ЛоӀаме болх;
урок-конференци, урок-семинар^[8];
Ӏомадаьр кердадаккхар урок;
Тохкама болх;
интегрировани урок;
интерактивни урок. Кхо хӀама леладар да цунна юкъе — дешархочун электронни книжкеи, хьехархочун электронни книжкеи, Интерактивни улги. Планшета чу да электронни книжка. Электронни книжкаш тӀа да гипертӀатовжамаши, кросс-тӀатовжамаши^[9].

2. Керда хӀама довзар оттаргахьа урокаш екъар:

Юхьига урок
тренировочни урок
Мах бара урок

3. Тайп-тайпара наькъаш леладаргахьа:

урок-практикум
урок-семинар
урок-лекци
урок-зачёт
урок-игра
урок-конференци
урок-экскурси

4. Барт-бувзам барга хьежжа:

хувцалуш тоаба йолча парашка урок дӀаяхьар;
хувцалуш тоаба йоацача парашка урок дӀаяхьар;
зӀамигача тоабашка дӀаяхьар;
Гуллама урок дӀаяхьар;
Дистанционни тайпа. Эрсече дистанционни тайпа юкъеденад 1997-ча шера маьтсела бетта 30-ча дийнахьа Эрсечен Дешара министерствон приказ № 1050 даларца. 2020-ча шера COVID-19 у даржарца дукхагӀйола ишколаш цу тайпа тӀа яьннай Zoom, Cisco Webex, Google Classroom, Microsoft Teams, D2L и Edgenuity, Skype платформашка гӀолла^[10]^[11].

5. Хьехара никъ харжаргахьа:

хоам луш йола урок;
проблемни урок;
тохкама урок;
эвристически урок.

6. Предметашта юкъерча бувзамга хьежжа:

интегрированни урок;
библиотекан урок;
клуба урок;
медиаурок^[12].

7. Иштта йийла урокаш хул. 2022-ча шера денз Эрсече дӀакхухь хӀара оршот дийнахьа «Разговоры о важном» яха урок.

Путин Владимир «Разговор о важном» яхача йийлача уроках № 20 йолча Даьхен турпалий цӀерагӀа йолча ишколе (Республика Тыва, Кызыл, 2024 шу)

Урока ха

Яна Амоса Коменски оттамах цхьан классаца диъ сахьата болх бе йиш йолаш хиннав цхьа хьехархо. Цул тӀехьагӀа боккхагӀбола дешархой тӀахьожаш зӀамагӀбола дешархой шоаш болх бе безаш хиннаб.

Академе университета гимназе регламентах урок шин сахьата хулаш хиннай. Урокаш йийкъай цӀагӀареи ишколереи яхаш. 1828-ча шера урок 90 минота хиннай, хӀаьта 1865-ча шера цхьан сахьата^[13].

Лычёва Катя ишколе уроках

XX бӀаьшере «урок» дешаца кхетабеш хиннаб урока хана боарам :

США — 45-90 минот (ха ишколо оттаю).
Фаьренгехье — 55 минот е 2 сахьат (предметага хьежжа).
Канада — 75 минут.
Жугтий мохк — 90 минот (2×45).
ХӀиндехье — 35 минот.
Ченкехье — 40 минот.
Немций мохк — 90 минот (45 минот яьлча хьехархо йиствала йиш йолаш ва).
Япони — 45—50 минот.
Суомий мохк — хьехархочо оттаярга хьежжа.
Эрсече — 40—45 минот, юххьанцарча ишколе 30—35 минот^[4]. Эшшача хана администраце хувц урока ха^[3].