Халхар
Ха́лхар (эрс: танец) — мукъамга хьежжа дегӀа маьженаш хьоаяр да.
Халхар къаьнарча искусствах лоархӀ, хьалхарча хана наха халхарга гӀолла дега хоамаш довзийташ хиннад: дезалхо вича, саг вийрзача, саг хьоашалгӀа веча хулаш дола гӀадвахар а, тӀом беча, саг велча хулаш бола бохам а. Халхара юкъе чудоагӀа къаьстта гӀа баккхар, го баккхар, кхастар, кхоссавалар, агар. Цох хьахул халхар. ДегӀа маьже сиха, сабаре хьоаярах гӀарт (ритм) оал. Халхар оттаде харах техника оал. Америкерча хореографо Мартас Грэм яхачох, халхара дега хьал довзийтара никъ ба маьженага гӀолла белгалбоалаш бола. Антрополога Джоан Кеалиинохомоку яхачох, халхар — дега син саготон белгалъялара кеп я [1].
Халхара тайпаш
Европейски халхара культура отташ, дукхагӀа юкъе яхар я элинной антични театр. Пантомимисташ халхархошта юкъе эггара хьалха къахьега болабеннараш ба. '''Пантомима''' — искусства тайпа да маьжен оамалца дувзаденна дола (бӀаса, кулга оамал). Эрсий меттала жестикуляци, мимика оал цох. Юкъерча бӀаьшерашка Европе цӀихеза бар жонглераш, шпильманаш, скоморохаш. 17-ча бӀаьшере «балет» яха халхар даьлар. 1661-ча шера хьайийлар Французски халхара Академи, цо юкъедоаладир классически халхар. Австре «ландль» аьнна цӀи йолаш, хьадоагӀаш долча халхар тӀара доладелар массанена довзаш дола «вальс» яха халхар. 18-19-ча бӀаьшерашка, вальсо, Вена караерзаяь ца Ӏеш, кхыдола къамаш а карадерзадир. 19-ча бӀашере тӀехьарча шерашка, даьлар «модерн» яха халхар — паргӀата, атта яха маӀан долаш [2].
Эггара хьалха доладенна халхар лоархӀ багахбувцамца дола халхар, эрсий меттала фольклорни оал цох, цунга хьежжа хӀара къаман ше-ший халхара белгалонаш я. ДегӀа маьжений болх оакхарий а оалхазарий а дегӀа оамал юсташ хиннад. Фольклорни халхара юкъе йоагӀа хоровод а [3].
«Балет» яха халхар сценически халхар да, хьежархошта лаьрхӀа, хӀаьта бальни халхарах хьежархошта лаьрхӀа халхар лархӀац. Рим ехача хана денз цӀи ца йоаккхаш, цхьаннахьа хьа ца хьокхаш тоъал ха йоаккх балето, 15-ча бӀаьшере цу халхара юха цӀихоз Опере юкъедахарца. 1861-ча шерага кхаччалца маIнах хиннаб кхалнаха когаметта халхабийнараш. Балетах долча Ӏилмах балетоведени оал [4].
Бальни халхар — шин халхархачо кхоачашду халхар да. Бальни танцаш доладеннад 14-ча бӀаьшере Итали, цул тӀехьагӀа уж кхаьчад Франци мехка, циггара дайзад массанахьа Европе. Цу тайпанна юкъедолх паспье, мюзет, ригодон, контрданс, экоссез, лендлер яха халхараш. XIX — XX--ча б1аьшерашка века Америке доладеннад вальс-бостон, ту-степ, уан-степ, блюз, фокстрот, квик-степ, чарл-стон яха бальни халхараш [5].