Хьазаш
| Хьазаш | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Кхерий цӀабала бесса букъ бола хьазилг (Petronia xanthocollis) | |||||||||||
| Ӏилман классификаци | |||||||||||
|
ЦӀа: Доалаче: КӀалдоалаче: Без ранга: Ранг йоаца: Тайпа: КӀалтайпа: Инфратайпа: ТӀехкласс: Класс: КӀалкласс: Инфракласс: Тоаба: КӀалтоаба: Инфратоаба: ТӀехдезал: Дезал: Хьазаш |
|||||||||||
| Дунен къамашта юкъера Ӏилман цӀи | |||||||||||
| Passeridae Illiger, 1811 | |||||||||||
| тайпаш | |||||||||||
|
|||||||||||
| |||||||||||
Вирхьазилга (эрс: воробьиные) — оалхазарйи дезалашта юкъе шоаш даха моттиг хувцаш доацача йорта дезал да, уж юкъе долх хьаза кепа тоаба. Цар лоаца когаш ба, уж кхувсалуш лел.
Филогенетически хьал
Цкъаза вирхьазилга оалхазараш кхыча тоабашца лоархӀ, уж вӀашагӀдетт, кхыдола дезалаш кхоллаш. Хьазилгаш хьалха жугатхьазилгашца цхьатарра лоархӀаш хиннад, уж тара хилар бахьан долаш, цул тӀехьагӀа техкад уж бӀибувцаргашта тара хилар.
Цхьа ха ялаллца уж бӀибувцаргашта чудода цхьа дезал лоархӀаш хиннад царех, хӀанз уж къаьстта белгалдоах.
Молекулярни генетике Passeridae шера маӀан долаш да: царна юкъе вирхьазилгел совгӀа юкъедихьад бӀибувцаргаши, жерохьазилгаши, астрильдаши, мокхахьазилгаши, готахьазилгаши, царел совгӀа юкъе да кхы а 386 дезал. Молекулярни тохкамах, вирхьазилгаш бӀибувцаргех хьакъаьстад 35 млн шу хьалха миоцене. Дезала юкъе 3—8 тайпа да, царна юкъе 33—38 кхыдола тайпаш да.
Юкъара белгалонаш
Вирхьазилга оалхазараш тара да бӀибувцаргаштеи жугатхьазилгаштеи кепах, дуачох, кхыча биологе белгалонех, оамалах. Башха я метта кӀал йола аппарати сигалеи. Кхы а вирхьазилга тайпа башха да жугатхьазилгашца дистача къонача оалхазараша шоай лестора бедараш гурахьа таьлми доаккхаше хувцарца. Экологически морфологически шоайла эргаш белгалонаш я бӀибувцаргийи жугатхьазилгийи.
Ареало чулоац еррига Африкеи, Евразе доккхагӀдола дакъеи. Уж лечкъ йоархӀаштеи, кӀотаргаштеи юкъе. Юртбоахам лелабеча метте лел дукхагӀдола оалхазараш, цхьадараш юрташка дах.
. Баьде- баьццара — хила деза тайпа, сийрда-баьццара — даьржа тайпа.
Кеп
Ги дохаде могаш йола йоккха зӀок йола дозалах кегий дола оалхазараш да.
ДегӀа дӀоахал 10—20 см[4], масса до 40 г.
Ткъамаш ира да, цӀог дӀаьха дац, юкъара йӀоахал йолаш да, герга, нийса хоададаь, мӀара кепе.
Беса къоарза да, бесашта юкъе сира а, мора а, кӀай а, Ӏаьржа, кера а бесаш нийслу.
Даржар
Уж шозза таьлме дувш, цхьадараш — пхезза.
Фуаш таьлме дад 11—14 дийнахьа. КӀоригаш бедар тӀайоацаш, ерзан хул. Яьчул тӀехьагӀа уж кхоаб 14—17 дийнахьа.
Нахи вирхьазилга оалхазараши
Вирхьазилга оалхазарий оамал — синантропизаци хилар (нахаца Ӏамар, нах лелача дахар), из белгало бахьан долаш уж наха гарга да.
Наха вирхьазилгашцара бувзам тайп-тайпара ба: цар царна зе а пайда а бу. 1950-ча шера Ченкий Мехка дӀайихьай вирхьазилгаш доадара компани, цар ютбоахама зе дар бахьан оттадаь.
Тайпаш
Вирхьазилга оалхазарашта чудоагӀаш ялх тайпа да (Passer, Petronia, Montifringilla, Pyrgilauda, Carpospiza, Salicipasser), царна юкъе 45 тайпа да[5][6][7]. Дезала юкъе нийслуш дола тайпаш:
- Лоаца пӀелгаш дола кхерий оалхазараш (Carpospiza, J. W. von Müller, 1854}}) — 1 тайпа
- Лай жугатхьазилгаш (Montifringilla, 1828}}) — 8 тайпа
- Боккъонца дола вирхьазилгаш (Passer, Brisson, 1760) — 27 тайпа
- Кхерий вирхьазилгаш (Petronia, 1829) — 5 тайпа
Цхьаболчара[7] ши дезал къоастаду:
- Боккъонца дола вирхьазилгаш Passeridae (тайпа Passer: P. domesticus, P. indicus, P. hispaniolensis, P. rutilans, P. ammodendri, P.simplex; род Salicipasser: S. montanus)
- Жугатхьазилгаш Montifringillidae fam. nov. (тайпа Montifringilla: M. nivalis; тайпа Pyrgilauda: P. davidiana, Т. theresae; тайпа Petronia: Т. petronia; тайпа Carpospiza: Д. brachydactyla).
Генетика
- Депонированни нуклеотидни секвенироване аргӀа я хоамий базе EntrezNucleotide, GenBank,Къаман хоамий биотехнологически юкъарче, США: 3338 (2015-ча сьакура бетта 8-ча день хьалага хьежжа).
- Депонированни белока аргӀа хоамий базе EntrezProtein, GenBank, NCBI, США: 1707 (2015-ча шера сьакура бетта 8-ча день хьалага хьежжа).
Депонировании аргӀан дукхагӀдола дакъа да коа тӀарча вирхьазилгага (Passer domesticus) — генетически дукхагӀа а дикагӀа а тахка дола дезал.
Литература
- Второв П. П., Дроздов Н. Н. Семейства вьюрковые (Fringillidae) и воробьиные, или ткачиковые (Passeridae) // Определитель птиц фауны СССР / П. П. Второв, Н. Н. Дроздов. — М.: Просвещение, 1980. [Выложено на сайте «Методы изучения животных и среды их обитания».
- Иванов А. И., Штегман Б. К. Краткий определитель птиц СССР. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Л.: Наука, 1978. — 560 с. — (Определители по фауне СССР, издаваемые Зоологическим институтом АН СССР, 115). Архиве диллад 2007 шера тушола 12 дийнахьа.
- Коблик Е. А. Разнообразие птиц (по материалам экспозиции Зоологического музея МГУ). — М.:Изд-во Моск. ун-та, 2001. — Ч. 4.
- {{h|Wright et al.|1927—1929|3= Райт Фердинанд фон, Райт, Вильгельм фон, Lönnberg E. Svenska fåglar, efter naturen och på sten ritade: tre volymer. — 2:a upplagan. — 1927—1929.
ТӀатовжамаш
- Систематика воробьиных на Иркутском информационном портале «Иркутский экспресс»
- Видео о воробьиных на сайте «Internet Bird Collection» (ингл.)
 | |
|---|---|
| Таксономия | |
| Библиографе каталогашка |
|
- ↑ Рисунок из книги: Naumann J. F. Naturgeschichte der Vögel Mitteleuropas. — 1905. (нем.) [Естественная история птиц Средней Европы.]
- ↑ Вильгельма фон Райта сурт, 1810—1887) кинижка тӀара: Wright et al., 1927—1929.
- ↑ Рисунок Магнуса фон Райта, 1805—1868) из книги: Wright et al., 1927—1929.
- ↑ C. Hilary Fry, Stuart Keith (Hrsg.): The Birds of Africa. Band 7, Christopher Helm, London 2004, ISBN 0-7136-6531-9.
- ↑ Gill F., Donsker D. & Rasmussen P. (Eds.): Old World sparrows, snowfinches, weavers (ингал.). IOC World Bird List (v10.1) (25.01.2020). doi:10.14344/IOC.ML.10.1.
- ↑ Иваницкий В. В. Воробьи и родственные им группы зерноядных птиц: поведение, экология, эволюция. — М.: КМК Scientific Press, 1997. — С. 1—148.
- ↑ 1 2 Ревизия видов семейства Passeridae (Passeriformes, Aves) в Северной Палеарктике // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (27.09.2007) // Русский орнитологический журнал. — 2001. — Экспресс-вып. 144. — С. 417—422.