Царг (биологи)

Тувла ма де сага царгаш.

ЖӀале царгаш: 1, 2, 3 — хьалхашкара царгаш, 4 — къоахкаш, 5 — пхьарцарг, 6 — кха́лаш

Царгаш — дукхагӀа мел долча букъатӀехк йолча дийнатий бага дукхача доакъоех латта тӀехках хьахинна маьже. Цхьадолча чкъаьрашка царгаш иштта къамарга шода чу а йоахк. Царгаш эш даар хьалаца аьннеи, из бага лоаттаде аьннеи, хьокхаде аьннеи, иштта дулхах да́жача дийнаташта даар эттӀадеи, хӀаьта цхьадолча дийнаташка (пилашка, сувсакхаговрашка иштта кхычарга) йола царгаш лорадала аьннеи тӀакхета аьннеи еза — кӀомсараш.

Цхьадолча дийнатий царгаш йоагӀа чкъаьрий плакоидни чкъорах. хитӀоара царгаш хьахилар багара эпителий хобаяларца (эпителия хоборг — эрс: эпителиальная складка) дувзаденна да. Цу хоборгах — «царга пластинка» оал. Эггара цхьалхагӀа йола царга кеп конуса хьисапеяр я, цу тайпара царгаш дукхагӀча чкъаьрийи, хичу-фе да́хача дийнатийи, те́кхадийнатийи я. Дакхадийнатий царгаш кха́ча хьокхае аьнна эш, цудухьа цар царгий кеп чоалханегӀа я, уж кепага хьежжа екъаш а я (гетеродонтизм): хьалхашкара царгаш, къоахкаш, моляраш (кха́лаш).

Царга оттам

Сага царга оттам

Царга кхо анатоме дакъа да: бухьи (тадж), фоартилги, овлеи (е овлаш). Царг ший дукхагӀча даькъе дентин латт, бухь болча сир доал цу тӀа, тӀаккха фоартилг йолча — цемент. Царга чу чухье я — овлан хьа́рсам, цу чу йоал пульпа.

Тайп-тайпарча дийнатий царгий аппарат

Чкъаьраш

Чкъаьрий царгаш кӀаьдача кӀа́дашкеи баген тӀехкашкеи йоахк, иштта чкъаьран лакашка а йоах (лакашкара царгаш).

Хи чу а лаьтта а даха дийнаташ

Хи чу а лаьтта а даха дийнатий царгаш багарча тӀехкашка мара яхкац.

Текхадийнаташ

Те́кхадийнатий царгаш каст-каста мочхалах лат.Воатагарий царгаш мочхалий альвеолашка йоахк, тӀаккха дохьаж доахкача лехьарчий дохьаж доахка царгаш йолаш да (дохьаш чудолча оъанца хетта́ дола харш доахк царех). ХӀанзарча богапхьидий царгаш яц, цар болх хьабу муӀа́ мочхалий те́дача йистоша.

Оалхазараш

ХӀанзарча оалхазарий а царгаш яц, цхьабакъда оахкамашка корадеш долча оалхазарий хиннай уж (гесперорнисашка). 2006-ча шера котамий царгаш хьахулийта генаш сомайоаккхаш эксперимент яь хиннай, толамца из чакхъя́ларца царгаш йоахкаш котама кӀоригаш хьаяьха́й Ӏилманхоша.

Дакхадийнаташ

Дакхадийнатий царгаш бага йоахк, цхьача́р уж даим хул (монофиодонтизм), кхыча́р дуккхазза хувцалу (полифиодонтизм), хӀаьта дукхагӀча́р (сага а) берий царгаш даим хургьярашта хувцалу (дифиодонтизм)). Иногда некоторые зубы не развиваются, и частичная редукция зубной системы приводит к образованию диастемы. Лелабеш бола болх белгга хилар бахьан долаш цхьайола царгаш чӀоагӀа хувца а елийя, цахаддаш йоккхахулаш хул, цу тайпара я царгаш-йӀаьхача дийнатий хьалхашкара царгаши тӀоалд ярий кӀомсараши.

Белгалдаккхар

Литература

• Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986. — С. 219. — 831 с. — 100 000 экз.