ЦхьоалагӀа май

Рувики материал

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам
Learning.svg

Б. Н. Ельцина цӀерагӀа йолча библиотекай материалаш

Arrow-Right.png
Library.png
Укх оагӀон тӀа пайда ийцаб Ельцин Б. Н. цӀерагӀа йолча Президента библиотекай фондашкарча материалех
ЦхьоалагӀа май
Первомай фото.png
Тайпа Болхлойи профсоюзни организацийи цӀей
Официальни цӀи ХӀанзарча Эрсече — «Праздник Весны и Труда»
Иштта а оалаш да Праздник труда, День труда, Праздник Весны и Труда, День международной солидарности трудящихся
МаӀан СССР а РФ а доазон тӀа дирригача дунен болхлой цӀей да.
Оттадаьд ШоллагӀча интернационала Паражерча конгрессо, Хеймаркета тӀа хиннача Чикагорча Бунте лозбаьчари байначари хьамара (1889 шера кӀимарса бетта).
Дезду Дунен къамашта юкъера ди мо
Таьрахь Маьтсела бетта 1-гӀа ди
Мишта дезду демонстрацеш, митингаш
Дувзаденна да Хеймаркета бунтаца, Чикаго
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

ЦхьоалагӀа май (эрс: Пе́рвое ма́я, иштта Праздник весны и труда) — дунен къамашта юкъера цӀей да, дукхача мехкашка хӀара шера маьтсела бетта 1-ча дийнахьа дездеш да. Из хьахилар дувзадеш да 1886 шера маьтсела бетта 4-ча дийнахьа Чикаго Хеймаркет яхача майдан тӀа болхлоша оттаяьча демонстрацеца. Эрсече цӀей духхьашха 1890 шера дездаьд къамашта юкъерча къахьегачар барт хилара ди морг[1]. ХӀара мате (мехка) цӀей дездара ди индивидуально оттаду. ДукхагӀа йолча хана — салоӀама ди хул из.

2025 шера цӀей ерача дийнахьа нийслу. Цу дийнахьа йолалу диъ ден каникулаш кӀиранденга кхаччалца, маьтсела бетта 4-гӀа ди юкъелоацаш[2].

Тархьар

1856 шера бекарга бетта 21-ча дийнахьа Австрале болхлой юкъарлоно дӀадехар дӀахьалхадаьккхад барх саьхьат болх бара ди дӀачӀоагӀдара хьакъехьа[3].

БархӀ сахьат балха́. БархӀ сахьат салаӀара́. БархӀ сахьат тхона дезача хӀама́! — Хетта Америкерча Штаташка 1886 шера маьтсела бетта 1-ча дийнахьа хиннача забастовкан доакъашхой лозунг[4].

1886 шера маьтсела бетта 1-ча дийнахьа США-еи Канадеи анархистий организацеша дукха митингаши демонстрацеши дӀайихьа хиннай[3].

1886 шера маьтсела бетта 4-ча дийнахьа Чикаго пхье Хеймаркете бунт хиннай, массехк анархист веннав цига: Август Спис, Альберт Парсонс, Адольф Фишер, Джордж Энгельман, Луис Лингг, Михаэль Шваб, Сэмюэл Филден, Оскар Неебе[5].

1889 шера кӀимарса бетта, дӀабайна анархисташ дагалоацаш, Параже хиннача II Интернационала конгрессо дӀакхайкадаьд «Дерригача дунен болхлой барт хилара ди», из ди белгалдаьккхад 8-саьхьата болх бара ди дӀачӀоагӀдар дӀадехаш а, иштта кхыдола социальни дӀадехараш дӀахьалхадоахаш яьча демонстрацеца[6][1]. Дездара ди дӀачӀоагӀдара́ хьалхарча дийнахьа болхлоша план яьккха хиннай 1890 шера маьтсела бетта 1-ча дийнахьа забастовка оттае[3].

Все социал-демократические партийные организации и профсоюзы всех стран энергично выступить первого мая за законное установление 8-часового рабочего дня, за классовые требования пролетариата и за всеобщий мир, — кхайкай II Интернационала ялхлагӀа конференци 1904 шера[7].

Обязательным для пролетарских организаций всех стран прекратить работу 1 мая, где это возможно без ущерба для рабочих, — аьнна яздаьд II Интернационала Паражерча конгресса чӀоагӀама тӀа[7].

1890 шера 8-сахьата дола балха ди юкъедоаладар дӀадехаш демонстрацеш хиннай Немцехье, США, Дане, Бельге, Австро-Мажарче, Итале, ХӀиспане, Фаьренгехье, Норгехье, Свенехье[8].

1891 шера II Интернационала Брюсселерча конгресса соцамах из цӀей дездара таьрахь а кеп а ше харжа бокъо еннай хӀара мехка́[8].

Россе импери

1890 шера Эрсече а, Варшаве а духхьашха «ЦхьоалагӀа май» (Маёвка) цӀей дездаьд, дерригача дунен къахьегамхой цхьоагӀо хилара ди санна. Из цӀей дездеш, итт эзар болхлоша забастовка яьй[1]. 1891 шера Санкт-Петербурге, Михаил Бруснева кулгалца, ши бӀаь революционера хьалхара бокъо йоаца маёвка дӀайихьай[9].

1897 шерагара денз цӀей хиннад политически оамал йолаш. Маьтсела бетта 1-ча дуккхача наха дӀакхухьаш хиннад массови стачкаш а, демонстрацеш а[1].

1903 шера, Петербурги Москваи йоацаш, майски гойтараш дӀахьош хиннад Твере, Туле, Самаре, Харькове, Одессе, Тифлисе, иштта кхыча Россе имперен пхьешка а. Хозаш хиннай лозунгаш: «Долой самодержавие!», «Да здравствует республика!», «Долой царя!», «Да здравствует революция!»[10].

1912 шерагара 1914 шерага кхаччалца гойтарашка арабайнаб пхи бӀаь эзар совгӀа болхлойи, салтий, матросаши, ахархойи[11].

1917 шера, Февральски революци хинначул тӀехьагӀа, урамашка миллионаш балха нах гулалуш хиннаб[11]. Петрограде гойтар дӀахьош хиннад Марсови кхай тӀа, къамаьл деш хиннав А. Ф. Керенский.

Большевикий лозунгаш[1]:

  • «Долой министров-капиталистов»;
  • «Вся власть Советам»;
  • «Долой империалистические войны!».

Первое мая считается праздником рабочих, объединённых в один братский союз для борьбы против всякого угнетения, за социалистическое устройство общества, — ишта яхад В. И. Ленинс[7].

Советашта тӀехьара Эрсече

1992 шера Дунен къамашта юкъерча къахьегамхой барт хилара ден цӀи хийцай Бӏаьстани Къахьегамеи цӀей аьнна[1].

1993 шера цхьоалагӀча мая массехк митингаш яьраш хиннаб Къаман кӀалхардаккхара фронт, Къахьегама Москва, Россе Федерацее коммунистий парти. Маьтсела бетта 1-ча дийнахьа Ленина проспекта тӀа вӀаший летаб демонстранташи ОМОНи, 150 саг лоз а веш[12][13].

ЦӀейна демонстрацен доакъашхой. 1990-гӀа шераш

Социально-политически лозунгаш[14][15]:

  • «Правительство банкротов — в отставку!»;
  • «МЫ не хотим платить за ВАШ кризис!»;
  • «Самоорганизация! Самоуправление! Самозащита!», иштта кхыяраш а.

2002 шера денз, Новосибирске хьалхара первомайски акци «Монстраци» дӀайихьай. ТӀеххьара акци 2019 шера хилар.

2004 шера закон тӀаийцар, цунга диллача маьтсела бетта 2-гӀа ди болх бу ди оттадаьд[11]. Москве дӀахьош хилар Москверча профсоюзий федерацен шестви а, политически партий митингаш а.

2009 шера профсоюзаша, партеша, тайп-тайпарча юкъарлон организацеша дӀайихьай политически акцеш. Масала, партешкара «Юкъара цаӀ Эрсече» (цунца цхьана ФНПР а МГЕР а), «Справедливая Россия», «КПРФ», «Яблоко», «Солидарность», ЛДПР, «Автономное действие»[16]. Мероприятеш дӀакхухьача хинна лозунгаш[16]:

  • «План Путина — план Победы!»;
  • «Бонусы — пенсионерам»;
  • «Три малыша в семье — это норма!».

2013 шера президент Владимир Путинс звани хьаяьй «Россе Федерацен Къахьегама Турпал». СССР-е хиннача Социалистий Къахьегама Турпал яхача званен аналог я из. Къахьегама Турпала звани ялар дувзаду БӀаьстан а Къахьегама а цӀейнаца. 2013 шера Москве урамашка 100 эзар совгӀа демонстрант араваьлар[17].

2014 шера профсоюзни коллективий доакъашхоша хьалхара массови шестви дIайихьай, дукхача пхьешка хилар из[4]. Маьтсела бетта 1-ча дийнахьа Москве 92 мероприяти хиннай. Уж дIаяхьара лаьрхIа 50 гаргга майда хьаенна хиннай.

2016 шера Эрсечен цхьайолча регионашка юхаяьккха хиннай первомайски шествеши митингаши, из цӀей православхой Пасхаца цхьан дийнахьа нийсдалар бахьан долаш[18].

2018 шера цӀейна шествешка дакъа лаьцад 3 млн гаргга на́ха. "Лужники" яхача аьланпхье комплексе ахка сезон дIайолаеннай. Болхговзанчаш трюкаш яьй мотоциклашцеи, лиспедашцеи, самокаташцеи. Горькечун парке хьалхара халхара парад хилар. Октябра 50-шу дизара парке Зизий бал оттаяьй. ЦIеча майдане массаза а хулаш йола профсоюзий шествеш хиннай.

Дийла долча хоам боаржабеча гӀирсий хоамех, 2025 шера Москве дIадихьад БӀаьстани къахьегамеи цӀейна хетадаь дола цӀейна концерташ, урамашкарча моттигашка а концертни залашка а артисташа шоай говзалаш гойтар[19]. Маьтсела бетта 1-ча дийнахьа Н. Э. Баумана цIерах йолча Беша, "ГӀинбухера Тушино" парке, Сокольники парке, Воронцово усадьбе, Горьке Парке а кхыча паркашка а дIакхехьай мастер-классаш, лекцеш, мукъама концерташ, спорта мероприятеш, квизаш, берашта дола ловзараш а викторинаш а. Санкт-Петербурге хилар шествеш, демонстрацеш, митингаш а массови наьха лелараш а[20]. Профсоюзий мероприятий темаш 2025 шера, Эрсечен Кортамукъа Профсоюзий Федерацен Кхоачашдара комитета соцамца, хилар: Сийлахь-Боккхача Даьхен тIем тӀа Котало яккхара 80 шу дизар, Эрсече профсоюзий лелама 120 шу дизар, ФНПР вIашагIъелла 35 шу дизар. Акцен девиз я: «Доблестный труд — гарантия Победы!»[21].

Кхыча мехкашка цӀей дара Ӏадаташ

Ингалсехье маьтсела бетта 1-ча дийнахьа дукхача пхьешка ленташца хозъяь йола «маьтсела га» оттаю, иштта халкъа вӀашагӀкхетараш а сакъердамаш а хул.
• Азе хул демонстрацеш, концерташ, ярмаркаш, фестивалаш, дукхагӀа болча наха цӀей цIагIа дезду.
• Африке профсоюзий организацеша концерташ увттаду, гаражий йохкамаш дӀакхухь. Тайп-тайпарча нах бахача моттигашка хул гойтамаш, цига гойт моттигерча пхьараша яь хӀамаш.
• Бразиле Бӏаьстани Къахьегамеи ди «Dia do Trabalho» цӀи йолаш да — «Къахьегама ди». Из белгалдоаккх дунен къамашта юкъера къахьегамхой барте хилар гойтара́. Маьтсела бетта 1-ча дийнахьа ӏадатах митингаш, парадаш дӀакхухь. Профсоюзий мероприятеш, самукъане мероприятеш, пикникаш, футболах ловзараш а увттаду.
• Маьтсела бетта 1-ча дийнахьа КӀайэрсече Профсоюзий федерацес оттаяь официальни митингаш хул, иштта самукъане дезала мероприятеш, маёвкаш, производстве дукхагӀа болх баьраши, профсоюзий активисташи, къахьегама ветеранаши белгалбахар а[22].
• Маьтсела бетта 1-ча денах Немцехье der Tag der Arbeit оал — «Къахьегама ди». Цхьа Ӏадат да цига Das Maibaum оттабеш — ленташцеи зизашцеи хозбя бола бӀоагӀа. Гаьна доацаш сцена тӀа къаьнарча оаламаш тӀагӀолла постановкаш увттаю. Дахчан бӀоагӀа дӀаоттабеча Ӏадатах парадаш, ловзараш увттаду, немций къаман маршаш баар хул. Немций мехка гӀинбухерча даькъе Ӏадат да дезалца пикнике ахар[23]. Каст-каста маьтсела бетта 1-ча дийнахьа Берлине довнаш хул радикальни аьрда тоабай демонстранташтеи полиценнеи юкъе[24].

Белгалдаккхар

  1. 1 2 3 4 5 6 1 мая - Праздник весны и труда. Справка, РИА Новости (9 бекарга 2025). Техкад укх дийнахьа: 5.04.2025.
  2. Началась последняя полная рабочая неделя перед майскими праздниками. На следующей неделе будет всего три рабочих дня. РБК Life (21.04.2025). Хоам хьаийца таьрахь: 23.04.2025.
  3. 1 2 3 Каково происхождение Первого Мая? propaganda-journal.net. Хоам хьаийца таьрахь: 5.04.2025.
  4. 1 2 1 мая 2025: суть, история и традиции Первомая, когда, где и как начали отмечать Праздник Весны и Труда, Lenta.RU. Техкад укх дийнахьа: 9.04.2025.
  5. Бессмертный К. С.. История Дня Гнева (Первомая). samlib.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 5.04.2025.
  6. Юрий. О международной манифестации 1 Мая 1890 г., I конгресс II Интернационала в Париже (14 — 21 июля 1889) (неопр.). www.illuminats.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 5.04.2025.
  7. 1 2 3 День международной солидарности трудящихся, «Научная Россия» - электронное периодическое издание. Техкад укх дийнахьа: 9.04.2025.
  8. 1 2 Первое мая: история появления праздника, традиции, как его отмечают, РИА Новости (27 бекарга 2023). Техкад укх дийнахьа: 9.04.2025.
  9. Роженцова, О. История 1 мая. Как отмечали в СССР и что празднуют в России. А ещё — как Первомай менял свои названия. РБК Life (27.04.2024). Хоам хьаийца таьрахь: 23.04.2025.
  10. Ксения Эпова. 1 мая: история и традиции праздника — в статье на Zoon.ru (неопр.). zoon.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 9.04.2025.
  11. 1 2 3 История 1 мая. Как отмечали в СССР и что празднуют в России, РБК Life. Техкад укх дийнахьа: 9.04.2025.
  12. Предварительный отчет о массовых беспорядках, имевших место в Москве 1 мая 1993 года. web.archive.org. Хоам хьаийца таьрахь: 5.04.2025.
  13. Предварительный отчет о массовых беспорядках, имевших место в Москве 1 мая 1993 года. www.1993.sovnarkom.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 9.04.2025.
  14. «Долой министров-капиталистов!» Призывы и лозунги Центрального Комитета КПРФ к массовым акциям 1 и 9 мая 2009 г.. Техкад укх дийнахьа: 5.04.2025.
  15. Если хочешь лучшей жизни — выходи на демонстрацию! Лозунги и призывы ЦК КПРФ к 1 и 9 Мая. Техкад укх дийнахьа: 5.04.2025.
  16. 1 2 В Кризис.ру - экстренные новости экономики и бизнеса. Финансовый кризис, Россия кризис, причины кризиса, экономический кризис, кризис 2009. web.archive.org. Хоам хьаийца таьрахь: 5.04.2025.
  17. На первомайскую демонстрацию в Москве вышли 100 тыс человек, Runews24. Техкад укх дийнахьа: 5.04.2025.
  18. День святой Пасхи, РИА Новости (20160501T0406). Техкад укх дийнахьа: 5.04.2025.
  19. Концерты на 1 мая в Москве. «КП» – Афиша (2025). Хоам хьаийца таьрахь: 23.04.2025.
  20. Праздничные события в мае (Майская афиша в России и мире). Geektrips.ru (2025). Хоам хьаийца таьрахь: 23.04.2025.
  21. Первомайская акция профсоюзов в 2025 году. Департамент Аппарата ФНПР по связям с общественностью, молодёжной политике и развитию профсоюзного движения (2025). Хоам хьаийца таьрахь: 23.04.2025.
  22. Мир, труд, май: что мы празднуем 1 мая?, Sputnik Беларусь (1 маьтсела 2021). Техкад укх дийнахьа: 23.04.2025.
  23. Гуляева, К. 1 мая – День труда в Германии. Deutsch online (30.04.2024). Хоам хьаийца таьрахь: 24.04.2025.
  24. Umbruch-Bildarchiv Fotos und ein Video zum 1. Mai 2002 in Berlin. www.umbruch-bildarchiv.de. Хоам хьаийца таьрахь: 5.04.2025.

Литература

  1. Календарные обряды и обрядовая поэзия Воронежской области. Афанасьевский сборник. Материалы и исследования. — Вып. III / Сост. Пухова Т. Ф., Христова Г. П. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 2005. — 249 с.
  2. Мельников-Печерский П. И. В лесах. Книга вторая. — М., 1875.
  3. Попов Алексей Дмитриевич, Пивоваров Никита Юрьевич. Демонстрация дискурсивной власти: высшее партийное руководство СССР и организация празднования 1 мая и 7 ноября (1950-1960-е годы) // Исторический курьер. — 2021. — № 6 (20).
  4. Люксембург, Р. Праздник Первого мая: пер. с польского. — СПб., 1895. — 16 с. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (27.09.2020)
  5. Фурсова Е. Ф. Традиционализм и неотрадиционализм в современной культуре восточнославянских народов Сибири // Материалы международной научно-практической конференции «Регионы России для устойчивого развития: образование и культура народов Российской Федерации». — Новосибирск: ЗАО ИПП «Офсет», 2010. — Т. 1. — С. 882—892. — ISBN 5-7133-0704-2.

ТӀатовжамаш