Щелкунчик

Рувики материал
Фрагмент спектакля «Щелкунчик» в постановке Императорского Мариинского театра, 1892: Марианна — Лидия Рубцова, Клара — Станислава Белинская, Фриц — Василий Стуколкин
Сцепка из четырёх почтовых марок России 1992 года, посвящённая балету П. И. Чайковского «Щелкунчик» (ЦФА [АО «Марка»] № 50—53)

Щелкунчик ― соч. 71, Мериус Петипа либреттох мукъам болаш,Э. Т. А. Гофманаь"Щелкунчик и Мышиный король" яхача фаьлга тӀагӀолла оттаяь йола, шин актах латта П. И. Чайковски балет я, оттаяь балетмейстер ва Лев Иванов.

Тархьар

Либретто ларде бижаб Александра Дюмас (дас) 1844-ча юхаязбаь фаьлг[1] (театра энциклопеде, харца хоам бенна, фаьлг юхаязбаьр Дюма (воӀ) ва аьнна яздаьд)[2] [3]), цу шера из арабаьннаб «История Щелкунчика»[4] аьнна цӀи йолаш. Фаьлга лард йиса яле а, керда хьисап кхоллаш бар Дюмас юхаязбаьр. Из кӀезига-дукха хувцар бахьан долаш либретто мукъам тайжа, фаьлга кепе бода[5].

Лев Иванова оттаяь балет духхьашха хьахьекхай 1892-ча шера оагӀой бетта 18-ча дийнахьа Санкт-Петербургерча Мариински театре Чайковски «Иоланта» яхача операца цхьан дийнахьа. Дирижер хиннавРиккардо Дриго, декорацеш яьр хиннав Михаил Бочаров, К. Иванов, тӀабувха гӀирс Императора театрий кулгалхочун Всеволожски Иванеи, Пономарёв Евгенийи лонашта тӀагӀолла баь хиннаб. Кертера а́малаш ловзаяьраш ба: Щелкунчик — Сергей Легат, фея Драже — Антониетта Дель-Эра, принц Коклюш — Павел Гердт, Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин, племянница Марианна — Лидия Рубцова. Клара, Фрица бераш хиннад, Петербургерча театра училища зӀамагӀча классашкара дешархой Станислава Белинская, Василий Стуколкин (шаккхе ворхӀ шу даьнначул тӀехьагӀа училище дийша баьннаб, 1899-ча шера)[6].

Цу шера арахийцай фортепианонна лаьрхӀа йола «Щелкунчик» яхача балета́ тӀагӀолла оттаяь сюита, ши шу даьлча балета партитура араяьннай[7]. П. И. Чайковски кхыча кхоллама юкъе къаьстта моттиг дӀалоацаш я «Щелкунчик»: балета юкъе йоацаш, из къаьстта йода, шийна чухь керда мукъама аматаш доландаь. Балете эггара хьалха хезай челеста — композитора йийха, лаьрххӀа Парижера ена мукъама кечал[8].

Дакъалоацараш

Тайп-тайпарча йоазонашкахь тайп-тайпара йоах кертерча йиӀигий цӀи: Клара, Мари. Гофмана яздаьча кинишка тӀа кертера турпал Мари яхаш я, хӀаьта Клара — цун боча теник я. Россе Хьалхара дунен тӀом болабаларца (1914 шу) балета сюжет хувцаденнад эрсий оамалагахьа дерзаш, цудухьа кертера турпал-йиӀиг Маша яхаш я. ХӀаьта Фрица цӀи хийцаяц, из во доакъашхо лоархӀаш воландаь. ХӀанз тӀехьа долаш да из Ӏадат.

  • Штальбаум
  • Цун сесаг
Цар бераш:
  • Мари (Маша, цкъаза — Клара), принцесса
  • Фриц (Миша)
  • Марианна, йиший йоӀ
  • берашка хьежар
  • Дроссельмейер
  • Щелкунчик, принц
  • Фея Драже
  • Принц Коклюш
  • Теник
  • Паяц (жуккарг)
  • Дахкий паччахь
  • Кордебалет: хьаьший, гаргара нах, лай, мӀаьжгаш, зизаш, ловзоргаш, солтий иштта кхыбараш а.

Либретто

Шин ловзарах латта балет, хьалхе йолаш

Рождество долалуш, Штальбаума лорий цӀагӀа гулабала болалу хьаьший. Боккхийча нахаца йиӀигаш я теникаш бе йоахкаш, кӀаьнкаш а ба товраш бе доахкаш.

Ловзар I

Штальбаума бераш, Марии Франци, совгӀаташка хьежаш ба. ТӀеххьара хьаьша ва — Дроссельмейер. Цунна ловзоргаш дийнъе магар берашта сакъердаме а, иштта кхераме а хет. Дроссельмейера мӀаьжг Ӏойоаккх. Марени, Фрицаи вовз шоай даьна когаметтаоттар. Мари теникех ловза чам болаш я, цул тӀехьагӀа цунна гу уж хьулаяь дӀаяьхалга.

Из теяр духьа даьна когаметта воагӀачо цунна Щелкунчик лу. Теника тамашне йолча йовхьо цецйоаккх из. Фрица ца ховш йохаю теник, Мари гӀайгӀа ю. Цо теник Ӏоюжаю, хӀаьта Фрица ший доттагӀашца, мӀажгаш тӀа а ехке, футтаре лелаю цунна. ЦӀай чакхдоал, хьаьшаша гроссфатер халхар ду, цул тӀехьагӀа берригаш шо-шоай цӀеношка чуболх. Бийса тӀайоагӀа, корсам чуйола цӀа бетта сердалонах хьалдуз.

Мари юхайоагӀа, Щелкунчик мархӀаволл. Юха гучавоал Дроссельмейер, амасти хиле. Цо кулг урагӀа хьокх, цул тӀехьагӀа цӀагӀа деррига хувцалу: дӀа-са долх пенаш, лакхлу корсам, дийнлу ловзоргаш, царех хьахул солтий. ЦӀаьхха гучадовл дахкий Дахкий паччахь хьалха волаш. Щелкунчика лата буг ший солтий-ловзоргаш.

Щелкунчики Дахкий паччахьи довте вӀашагӀкхет. Маре́на гу, дахкий эскаро солтий эскар эшадеш латтилга. Ше фу дергда ца ховш, тӀера Ӏо а яьккхе, лостайийя, Дахкий паччахьа́ тох туфли. Кхерабале, ший эскар ийце, дахка цигара дӀаэккх. Солтий котта ба. Цар Мари юг, аййийя, Щелкунчик волча. ЦӀаьхха юхь тӀара хуцалу из, цох хьахул хоза зӀамига аьла. Мари ловзоргашца седкъех хьалйикъача сигалени, тамашне хозача корсами кӀал нийслу. Гонахьа лай чоалпаш кхест.

Белгалдаккхар

  1. «Histoire d’un casse-noisette» (фер.)
  2. Балет «Щелкунчик» | Центр Дягилева, Международный культурный центр им. С. П. Дягилева. Техкад укх дийнахьа: 13.11.2024.
  3. ТЭ, 1967.
  4. Дюма, Александр. Сказки // Собрание сочинений. — М.: Арт-Бизнес-Центр, 2005. — Т. 61. — С. 621. — 636 с. — ISBN 5-7287-0254-6.
  5. Скворцова И. А. Балет П. И. Чайковского «Щелкунчик»: опыт характеристики // Учебное пособие. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2011. — 68 с. — С. 10—14. ISBN 978-5-89598-264-8
  6. Академия русского балета им. А. Я. Вагановой. Списки выпускников. Хоам хьаийца таьрахь: 13.03.2010. Архиваци яьй оригинала тӀара 22.11.2009.
  7. П. И. Чайковский. Полное собрание сочинений. Литературные произведения и переписка. — М.: Музыка, 1978. — Т. XVI-A. — С. 313. — 376 с. — 6000 экз.
  8. Ирина Удянская, Наталья Шастик. Страсти по Щелкунчику // Серебряный город : книга-альманах. — Юнимедиа, 2023. — Т. 4. — С. 112—125. — ISBN 978-5-6050659-4-4.

Литература

ТӀатовжамаш