Эрсече ши мотт хилар

Рувики материал

Эрсече ши мотт хилар (эрс: Двуязычие в России) — Россе Федераце доазон тӀа билингвизим яьржай Алтай Республикеи, Башкортойчеи, Татрехьеи, Чувашехьехьеи, Якутехьеи, Къулбаседа Кавказа мехкашкеи, Буртойчеи, иштта кхыча регионашкеи. Цу мехкашка дукхагӀдолча даькъе эрсий мотт бувц, шоай мотт ховраш кӀезигагӀа ба. Юрташка бахача наха дикагӀа бувц къаман мотт, цар эрсий мотт бувцаргахьа хул эшам. ШоллагӀдола билингвизма тайп (эрсий мотт къаман мотт болаш, кхыбар шоллагӀа мотт болаш) даьржа, довзаш дац.

Карелехье

Шёлтозеро юрта эрсий-вепсий меттала йола хьокхорг

Карелий мехка кхыча мехкара хьачубаьхкараш дукха ба, цар эрсий мотт бувц[1]. Метташ ха́р теркал а ца деш тӀехьа шоаш вепсий, карелий, суомий, саамий къамашца бувзам болга лоархӀараш дукха бац: 11,9 % (тохкам 2002 ш.)[1]. Билингвизм юрташка яьржай шоаш баьча хана денз шоай мотт бувцаш хьабоагӀача наха юкъе. Пхьешка билингвизм нийслу боккхийча наха юкъе. Эрсий меттал совгӀа шоай къамай ши-кхо мотт ховраш бале а, кагирхоша дукхагӀа хоржар эрсий мотт ба.

Бахархой кӀезига бале а, Карелий мехка мотт дӀа ца балийта хьинаре болх дӀакхухь: цхьайолча ишколашка эрсий метта́ тӀатох предмет а еш, е факультатив йийя хьех, хӀаьта Лённрота цӀерагӀа йолча финий-угрий ишколе а, Петрозаводска университете а — къаьстта предметаш санна. Шоай къаман меттала Карелехьа арахец газеташ, журналаш, кинижкаш, иштта арайоал телевидени, радиопередачаш,[2], театра гойтамаш. Карелий мотт паччахьалкхен метта хьале баккха гӀерташ къахьегаш ба меттах дог лазараш[3]. Каст-кастта нийслу хьалдехка каьхаташ а сурташ билингва кепе кийчадийя — карелий а суомий а меттала: тикайи, учрежденийи цӀераш, наькъаш тӀа дехка юрташ хьахьокха хьаракаш.

Къамаьлагахьа дукхагӀа лелабу эрсий мотт.

Комий мохк

Комий Республике метта хьал иштта, эрсий мотт бувцараш дукха мехка чубаххар бахьан долаш. Цхьабакъда Доалчено шийна могар ду мотт дегӀабоалабе: тикай а урамий а базара моттигий а гӀишлоний цӀераш шин меттала язъю: комийи эрсийи меттала. Комий меттала дукха кинижкаш арадувл, иштта журналаш, газеташ[4]

Комий-эрсий ши мотт эттаб дукхача хана чухь цу къамаша шоайла бувзам лелабар бахьан долаш. Советий хана комий-эрсий ши мотт болабеннаб дукхача наха юкъе. XX бӀаьшу дузаш 95 % юрта баха нах эрсий мотти, шоай наьна мотти ховш хиннаб. Эрсий мотт наьна мотт санна бувцараш дукхагӀа ба. 1989-ча шера баьча тохкамах СССР бахархошта юкъе эрсий мотт бувцараш 20 % хиннаб, царех 50 % саго комий мотт белгалбаьккхаб шоашта дика ховча метташта юкъе. 1989-ча шера баьча хоамех 1,2 % эрсе коми мотт ховш хиннав[5]

Башкортойче

Башкортойче билингваш дукха ба. 2010-ча шера баьча Ерригроссе тохкамах, мехка бахархоех ах дакъа ши мотт ховш ба, 382,5 эзар саг — кхо мотт, кхаьнел совгӀа[6].

1999-ча шера маьтсела бетта 4-ча дийнахьа Башкортой Республико тӀаийцай бокъо «Башкортой Республика къаман меттаех», цу бокъонага гӀолла башкортойии эрсийи метташ паччахьалкхен метташ аьнна дӀачӀоагӀдаьд.

Ши мотт бувц дукхагӀа юрташка, цига тайп-тайпара къамаш дахар бахьан долаш. Малхбоалехьарча шахьарашкарча юрташка дукхагӀа эрсий-татрий мотт бувц. Къамашта юкъерча метта бувзама дукхагӀа эрсий мотт лелабу, кӀезигагӀа лелабу татрий мотт, цу кезигагӀа башкортой мотт. Масала, Эрсече 2002-ча шера баьча тохкамах, башкортой мотт ховш 21445 саг ва къаман эрсий барашта юкъе, из хул эрсий бахархоех 1 % (царех Башкортойче бах 14765); башкортой мотт ховш ва 137785 татре, е татрий бахархоех 14 %. Мотт бувцаш хало нийслац, уж метташ шоайла гарга хилар бахьан долаш. Метта хьал ший тайпара да дистантни диалекташ дакъа лацар бахьан долаш: мишарий мотт, тептяр, малхбоалехьара диалект. Башкортой мехка бахаш болча чувашашта (7,7 %), марийцашта (3,3 %), удумуртӀашта (14 %), татрий а башкортой а мотт хов бувзамгахьа лелабендаь.

Башкортой Мехка пхьешка дукхагӀа эрсий мотт бувц.

РБ паччахьалкхен метташ хар
(2002-ча шера тохкаш дӀаяздарах) 		Эрсий Башкортой Татрий Чуваший Марий Украинхой Мордвхой Удмуртий Кхыбараш
Башкортой мотт[7] 14765 912204 109799 9126 3548 556 323 2921 3629
Эрсий мотт[8] 1481250 1135714 955368 114001 100308 54974 25835 20662 н/д
Кхыдола метташ хар[7]:
Ингалсий мотт 61833 36667 42146 1661 1241 1936 317 295 3228
Казахий мотт 300 2162 1792 63 94 35 — 11 2486
Баь-малхбоалехьара марий мотт 1396 3126 1512 164 88605 39 27 432 104
Немций мотт 1396 15198 17373 1080 1053 1022 259 101 4374
Татрий мотт 21519 449207 859748 22345 27330 1197 919 8623 5981
Удмуртий мотт 270 1336 495 8 217 10 9 19102 28
Украинхой мотт 4285 417 538 81 54 19726 46 6 566
Фаьренгий мотт 4119 2127 2966 88 196 131 15 9 322
Чуваший мотт 2400 1909 2207 91050 331 80 353 12 146

Татрий мохк

Казанерча метро чу шин меттала йола хьокхорг

Татрий мехка конституце 8-ча лустамах, эрсийи татрийи метташ цхьатарра долхаш да Татрий мехка доазон тӀа. Татрий Мехка паччахьалкхен учрежденешка а кхыча урхала маьженашка а шаккхе мотт лелабу цхьатарра бокъо йолаш[9].

Билингвизм Татрий Мехка кертте латтача хаттарех да[10][11], цу даькъе дукха Ӏилман балхаш деш латт[12][13], лустамаш язду[14]. Къамаьлагахьа дукхагӀа эрсий-татрий мотт бувц (суржик), къамаьла юкъе йизза эрсий меттала предложенеш кхувл. Эрсий мотт пхьешка бахача татреша дикагӀа бувц юрташка бахача наха бувцачунга хьежача. Цар шоай татрий мотт дукхагӀа бувц, хӀаьта эрсий мотт бувц балхагахьа а, доттагӀашца а, наха юкъе а цхьаккха хало йоацаш.

Татрий Мехка юрташка татрийи чувашаши дукхагӀа бахача кертте лелабу татрий мотт. Татрий Мехка бахача эрсаша а Ӏомабеш латт татрий мотт, цул совгӀа лелабу татрашца-лоалахошца къамаьлагахьа бувцаш. Ха яхача чувашаша татрийи чувашийи метташ кертте леладаьдале, къонача чувашашта татрий метта́ когаметта эттаб эрсий мотт, хӀаьта шоллагӀча метте лаьтта татрий мотт кхоалагӀча моттига тӀа ӀотӀабаьннаб. ДукхагӀболча татрешта кхоккхе мотт хов къамаьлагахьа лелабеча боараме.

2001-ча баьча тохкамах, 53,8 % хаттарашта жоп тийнначарех Татрий Мехка бахача татреша белгалдаьккхар шоаш шоай берашта татрий мотт предмет санна хьехалга дезаш болга[15].

Чуваший Республика

Чуваший Республике дукхагӀа чувашаши татрийи бахача кертте лелабу чуваший мотт. ХӀанзарча заман чухь кертте боалаш латт эрсий мотт.

Якутехье

Сахий (Якутий) Республика Конституце 46 лустамо яхачох, Якутий мехка доазон тӀа цхьатарра бокъонаш йолаш, шаккхе паччахьалкхен метташ долаш леладу эрсийи якутийи метташ. Якутехье Эрсечен цхьа регион я наьна метта дозал эрсий метта Ӏоткъамо эша ца деш[16]. Якутий мотт къамашта юкъера мотт ба Якутехьа дахача къамашта (долганашта, эвенашта, эвенкашта, юкагирашта, якуташта). ДукхагӀйолча юртарча ишколашка, цхьацца йолча классашка духхьал якутий меттала хьех. Автобусаш сеца моттигаш белгалъяьхай шин меттала. Наькъаш тӀара хьаракаш а шин меттала да. Газеташ, журналаш, кхыдола хоама кечалаш шин меттала да.

Эрсечен доазон тӀа дола метта бувзамаш

Метта бувзамаша ийна метташи пиджинаши кхоллаш латт. Эрсий ГӀинбухехье поморашта юкъе баьржаб руссенорск[17][18]. Гаьнарча Малхбоалехье лингва франка метте эрсаша а кхыдолча къамаша а лелабаьб эрсий-ченкий пиджин[19][20]. Цхьаькха цхьа пиджин лелабаьб Таймыре, цу меттала къамаьл деш хиннаб долганаши, нганасанаши, энцаши, эвенкаши.[21][22].

Белгалдаккхар

  1. ↑ 1 2 См. статью: Население Республики Карелия
  2. ↑ См. подробнее в статье: Средства массовой информации Петрозаводска
  3. ↑ См. статью: Республика Карелия
  4. ↑ Е.А.Кондрашкина Современная языковая ситуация в Республике Коми. Архиваци яьй 1.09.2013.
  5. ↑ Айбабина Е. А. Двуязычие // Коми язык. Энциклопедия / Отв. ред. Г. В. Федюнёва. — М., 1998. — С. 93.
  6. ↑ Итоги ВПН 2010 года по Республике Башкортостан (недоступная ссылка — история). Архиваци яьй 9.03.2013.
  7. ↑ 1 2 Владение языками (кроме русского) населением отдельных национальностей Республики Башкортостан. Архиваци яьй оригинала тӀара 22.11.2008.
  8. ↑ Население Республики Башкортостан по владению русским языком. Архиваци яьй оригинала тӀара 22.11.2008.
  9. ↑ См. Конституция Республики Татарстан в икитеке.
  10. ↑ Рустам Минниханов: «Вопрос двуязычия не подлежит пересмотру». Архиваци яьй 1.09.2013.
  11. ↑ В Казани обсудят проблемы билингвизма в технических вузах. Хоам хьаийца таьрахь: 20.03.2013. Архиваци яьй 28.12.2011.
  12. ↑ Двуязычие в Татарстане. Хоам хьаийца таьрахь: 20.03.2013. Архиваци яьй 27.04.2012.
  13. ↑ Влияние двуязычия на этноидентичность этнофоров и их представления о культурных ценностях этнических соседей в Татарстане. Архиваци яьй 1.09.2013.
  14. ↑ О проблемах двуязычия в Татарстане. Архиваци яьй 1.09.2013.
  15. ↑ Я. З. Гарипов. Языковое развитие полиэтнического региона // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (23.01.2022) // Социологические исследования. — 2012. — № 4. — С. 68.
  16. ↑ Алпатов В. М.Языковая ситуация в регионах современной России. Архиваци яьй 1.09.2013.
  17. ↑ Broch, I. & Jahr, E. H. 1984. «Russenorsk: a new look at the Russo-Norwegian pidgin in northern Norway.» In: P. Sture Ureland & I. Clarkson (eds.): Scandinavian Language Contacts, Cambridge: C.U.P., pp. 21-65.
  18. ↑ Русско-норвежский пиджин. Архиваци яьй 1.09.2013.
  19. ↑ Е.В.Перехвальская. Сибирский пиджин (дальневосточный вариант). Формирование. История. Структура. Хоам хьаийца таьрахь: 27.03.2013. Архиваци яьй оригинала тӀара 6.08.2013.
  20. ↑ Русско-китайский пиджин. Архиваци яьй 1.09.2013.
  21. ↑ А.Ю.Урманчиева. Говорка: пример структурно смешанного языка. Архиваци яьй 1.09.2013.
  22. ↑ Е. А. Хелимский «Говорка» — таймырский пиджин на русской основе // Компаративистика. Уралистика: Лекции и статьи. М.: Языки русской культуры, 2000.

Литература

  • 150 языков и политика: 1917—1997. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. М.: Институт востоковедения РАН. 1997. 192 с. ISBN 5-89282-022-X (Изд. 2-е, дополненное (…1917—2000). М.: Крафт + Институт востоковедения РАН, 2000. 224 с.)
  • Пунегова Г. В. Функционирование русского языка в условиях двуязычия в Республике Коми. Сыктывкар, 2008. 184 с.

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Эрсече_ши_мотт_хилар&oldid=126539104»