ГӀалгӀай гӀарчош
ГӀалгӀай гӀа́рчо́ш, е Ghalghaj gharchož (эрс: Ингушские орнаменты) — ширача хана денз хьадоагӀа исбахьален тайпа. Цо чулоац кӀоарга маӀан долча хьаракех латта тайп-тайпара догамаш. ГӀаьрчош дехкаш хиннад пенаш тӀа, кӀувсаш тӀа, барзкъаш тӀа, цӀагӀа лелабеча гӀирса тӀа. Цар чулоацаш хиннад тайпах а, даьйх а, динах а дола хоамаш.
Тархьарцара бувзам
ГӀалгӀай гӀарчӀош тарматала хана Ӏаламцара бувзам хьахьокхаш хиннад. Цар овлаш ширача ханага долх. Эггара хьалха гӀаьрчӀош дехкаш хиннад саг вочох лоравара духьа. Бусулба дин хьатӀаийцачул тӀехьагӀа цар чулоацам хувцабеннаб, керда хьаракаш юкъедаьхкад, цхьабакъда ширача хана денз хьадаьхкача догамашцара бувзам боабаьбац.
Чулоацам
ГӀарчошта юкъе керттера хьарак да гӀалгӀай байракха тӀа латтар. Цу хьарако хьахьокх малх кхастар, дуне дахаш хилар. ЦӀе гон доакъош маьлха зӀанараш я. Царел совгӀа хьаракашта юкъе нийслу гонаши, розеткаши, талгӀеши, жӀаргаши. Оакхарех лоархӀаш хинна аькха да сай. Саь сурташ дукха да догамашта юкъе. Иштта дукхача метте го йиш я кой. Саьга гӀолла цар хьахьокхаш хиннаб даьшцара бувзам, цул совгӀа саьца дувзаш хиннад дийна мел дар дебадалар. БаьцовгӀашта юкъера дукхагӀа дехкаш хинна сурташ да солсагӀаьлийи, кхоткъамбаьцийи, хинзизайи, ткъовронийи хетолгийи. Гаьнех еза лоархӀаш хиннай дийхк. ВӀовний пенаш тӀа ехкаш хиннай гӀалаши, вӀовнаши, къаман цхьоагӀо хьахокхаш. Царел совгӀа гӀарчошта юкъе цӀихезача суртех хиннад «Дунен га» яха сурт. Га я ха. Гаьна овлаш хиннар да, гаьна хи хӀанзарча хана чухьа дар да, гаьна хьорх хьахулача сомашца хургдар да. Овла боацаш га йоахалац, цудухьа хӀара гӀалгӀачоа вовза везаш хиннав даьхоех вийтта да. Дунен га кхаь дуненах латт: Ӏел, лаьтта, сигале. Ӏел байнарий дуне хиннад, хӀаьта сигала хьалха тарматала хана хиннача кхетамах Даьлий баха яьхад, цул совгӀа царца нийсбеш хиннаб малх а, бутт а, седкъий а[1].
ГӀаьрчӀой гуламаш
ГӀаьрчош гулдеш, вӀашагӀтохаш къахьегаш хиннаб Куркъанаькъан Руслан, Хабренаькъан Бекхан, Ӏарапханаькъан Бекхан, Байсаранаькъан Аза, Ӏахилганаькъан Жама́ли. Дукха балхаш хиннад Байсаранаькъан Ӏалаудинага. XX бӀаьшере 30-40 шерашка ший дас дахка хинна сурташ, цо гӀарчой догамаш доашхаш даь йоазош хиннад цу балха юкъе. БӀарг тӀаозаш да Байсаранаькъан Идриса яздаь «Ингушская сакля» яха цӀен сурт[2]. ХӀанзарча хана чухь гӀарчӀош тохкаш, уж тӀадола кӀувсаш меттаувттадеш, истингаш хьаеш къахьегаш ба Ӏилманхой-этнографаш Зовранаькъан Танзилаи, Гаьгенаькъан Йоакъапи.
Белгалдаккхар
Литература
- Ghalghaj gharchož (Ингушские орнаменты) (гӀал.). — рукопись, илл. альбом. — [Б. м.], 1924. — 67 с.
- Дзаурова Т. А.-Х. Альбом «ГӀалгӀай гӀарчож» (Ингушские орнаменты) — ценный источник орнаментального знания // Известия ИнгНИИ им. Ч. Ахриева : журнал. — Магас, 2013. — Вып. 2. — С. 114—117.
- Дзаурова Т. А.-Х. Ингушский национальный орнамент. ГӀалгӀай къаман гӀарчош / Вып. ред. В. Митюкова., ред. Х. Накостоев. — М.: Де’ Либри, 2019. — 376 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4491-0314-7.