Балан ди
| Балан ди | |
|---|---|
| эрс: День скорби | |
 | |
| Жанр | (байташца яздаь роман) |
| Яздаьр | Пхьиленаькъан Махьмад-СаӀид |
| Оригинала мотт | гIалгIай |
| Юххьашха кепатеха таьрахь | 1991 |
Балан ди (эрс: День скорби) — 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа гӀалгӀай мехках бахарах гӀалгӀай йоазонхочо Пхьиленаькъан Махьмад-СаӀида байташца яздаь роман[1].
Тархьар
«Балан ди» яха роман кепатеха арадаьннад 1991-ча шера. Из яздеш Махьмад-СаӀид чакхваьннав ший вахарах, дагаехай хала ха. Къам мехках даьккхача дийнахьа саькура бетта 23-ча дийнахьа хинна хӀама ларде а лаьца, роман дагалувца волавенна хиннав из 1951-ча шера. Еррига ювцаш йола ха я гӀалгӀай мехках а баьха СибарегӀа бахийтача 1944-ча шерагара дӀайолаенна 1991-ча шерага кхаччалца.
Сюжет
Йоазонхочо дувц ше даьх а наьнах а къоаставаь, СибарегӀа мишта вахийтар, Ӏан деношка доахан кхувлача шалонашца долхаш, лийна хало. Шалонаш тӀара баьлча, машенашца а вордашца а юрташка дӀакхувлаш хиннача нахага хинна хьал а гойтад. Ишта дувц бӀорахой тӀем тӀа майра латаш шоай тайпан шовзтакъане синош дӀадаларах, наьна-да а ший говр а тӀехь цига верах[1][2].
Долакха-Юрт йоаккхаш, контузи хинна,
Да́ ва са къаьна, лергашта онда.
Вийнавар, уллув, цун доттагӀа Дунда
Баьккхабар ши бутт кхетамах тинна,
Каст-каста романа тӀа гу Даьлага кхайкаш, цунгара ший халкъа дикадар дехаш дуӀаш деш дола мугӀараш. ДӀахо, дувцашдар дегӀадоаладеш, автора бовзийт, долчча тайпара сурт духьалъоттадеш, цун коа баьха дезал. Уж ба да, нана, пхи бер. Да́ тӀем тӀа пхьарс баьккха айпе ва, цун накха бувхьаш ба хала са доахаш, тӀабувхаш ба салтий гӀирс. Хьанифай амат дувц шийтайпарча дустарашца: елаш мо хетар кӀаьда цо ког тӀалайза. Хьехаду Ӏаьржа бӀаргаш, йӀаьха кӀажар, кӀорап мо, хьайза йола[1].
Уж дезал меца болга кхетадаь вола лирически турпалхо вода къаьна апа йолча, цунна чаь пачка енна, кхуртий кад эц. Кхурташ нийсса йийкъе, цхьа дакъа Хьанифай корага Ӏодулл цо.
ДӀахо дезалах хиннар гучадаккха хала долча автора хоам бу апайга гӀолла. Шоай пхиъэ бер моцалла денначул тӀехьагӀа, дог а дӀаьтта кхелхаб да а нана а. Дего битабац уж сагӀа деха.
Турпалаш
Пхьиленаькъан Махьмад-СаӀида «ЦӀаверзар» аьнна цӀи а йолаш яздаьд романа дакъа. Цу тӀа гучавоаккха керттера бакъа турпалхо вола Ахьмад бокъонца хинна саг ва. Из ва тӀем тӀа яьча човнех тоаваланза вола эпсар, наьнах а безарех а бӀаргтоха, аьнна, цӀавийрза тӀемахо. Ахьмад фу турпалхо ва гойташ вовзийт шийтта шу даьннача кӀаьнкаца мехках ца воаккхаш виса бӀаьра ваьнна даь-да.
Къоано кхер шоаш бола моттиг харцдаьнна хьувзача Ӏаьдала дӀахар, хӀана аьлча, цунна лац ший тӀехкаш Даьй-мехках яхар. Бакъда, къоаночун сатем боабу унзарча гӀано[1].
Романа сюжетаца хоттаенна я автора лирически отступленеш, цар керттерча текстачул дукхагӀа гучайоаккх йоазонхочун уйла, дешачунна цӀенагӀа гойт автора ший дег чу кхаьбар, из ала гӀертар. Цул совгӀа, дуккхача къамех болча наха леладаь дола гӀулакхаш а, цар лайна бала а гойт. Цудухьа царех ала йиш я ерригача романо чулоацаш долча шовзткъа ялхайтта шера гӀалгӀай вахара энциклопеди я из, аьнна[1].
Белгалдаккхар
Литература
- Евлоева А.М., Мартазанова Х. М. ХӀанзара гӀалгӀай литература : моногр / Сост. проф. И. А. Дахкильгов. — Нальчик : «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 года», 2011. — 203 с.