Бешлоамкорта
| Бешлоамкорта | |
|---|---|
| гурж. მყინვარწვერი, осет. Сӕнайы хох, эрс. Казбек | |
Бешлоамкорта аьхки. Степанцминде даьккха сурт, Гуржехье (2007 ш.). | |
| Экамаш | |
| Лелхалоаман кеп | Стратолелхалоам |
| Хьахинна мур | 450 эзар шу |
| ТӀеххьара эккхар | вай з. хь. 650 шу ± 50 шу |
| Лоаттам | Андезиташ, Дациташ |
| ЛакхагӀара моттиг | |
| Йизза лакхал | 5033,8[1] м |
| Относительни лакхал | 2353 |
| Юххьашха саг тӀавалар | XIX бӀаьшу: Бузартаьнаькъан Цхьогал.
1868 шу (Фрешфильд, Мур, Девуассу, Такер, Бузартанаькъан Цхьогал, Яни, Мувса, Исхьакъ) |
| БагӀа моттиг | |
| 42°42′00″ с. ш. 44°31′00″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхенаш | |
| Регионаш | МацагӀатен лоаме, ХӀирийче |
| Лоамий система | Кавказа лоамаш |
| Дукъ | Хоха дукъ |
Бешлоамкорта, е Бешлоам (цхьаццанахьа — Башлоам) (ба) (эрс: Казбек, гурж. მყინვარწვერი; хӀир. Сæнайы хох) — хьинаре хила тарлуш бола стратолелхалоам. Кавказа лоамашта юкъера эггара малхбузехьагӀа боалла пхиэзархо ба; 5033,8 м лакха ба из[1]. Юккъерча Кавказа малхбоалехьа, Эрсечени Гуржехьени гӀайна тӀа ба из. ТӀеххьара вай з. хь. 650-ча шера ийккхаб из[2].
Лоама йисте гӀолла шира ГӀалгӀай никъ бода (вешта «ГӀалгӀай-БӀена никъ»[3] е «Гуржий-БӀена никъ»)[4]. ДӀаараяла чӀож (3600 м) йоаллача оагӀархьарча босен тӀа болх беш йоаца метеостанци йоалл. Цун цхьан даькъах цӀалг хьадаьд[5].
Бешлоамкерта цӀи
Кавказерча хӀара мехко шо-шоай меттала йоаккх цу лоамах цӀи. Эрсий меттала йола цӀи укх дешаш тӀара хьаийца я: гӀаьб.-чер. ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу; хӀир. Сæна; нохч. Башлам. Цу хьакъехьа советий лингвист хиннача В. А. Никоновс язду:
А. В. Твёрдый яхачох, лоамах Казбек аьннад гуржий моурави Кази-беку цӀерагӀа[7][8].
Гуржий меттала — гурж. მყინვარწვერი — Мкинварцвери (е лоаца аьлча მყინვარი — Мкинвари) «шан бухь бола лоам» е «шан бухь» яхилга да[9]. ХӀирий меттала Бешлоамкертах — Урсхох — «КӀай лоам» оал[10][11]. ГӀалгӀай меттала «Бешлоамкорта» оал «Башача лоама бухь» яхача маӀане[12]. Иштта цӀи йоаккх нохчий меттала а — «Башлам», из а «Баша лоам» яхилга да[13]. ГӀаьбартоша а шоай тайпара йоаккх цох цӀи: Къазбэч (иштта цох йоаккхаш цӀи я «Бралыч», «Ӏуашъхьэмахуэ цӏыкӏу» — «ЗӀамига Эльбрус»)[14].
Бешлоамкерта тӀа бовлара тархьар
ГӀалгӀайи гуржийи багахбувцамо дувцачох, духхьашха Бешлоамкерта тӀа ваьннар ГелатӀера Бузартанаькъан Ювсап ва[15].
Ювсапа воӀ Цхьогали, Цхьогала кхо воӀ Янии Исхьакъи Мувсаи, иштта уж мо ГелатӀера цхьа саги 1868-ча шера Европера баьхка хьаьший цу лоам тӀа боахаш улллув айтта хиннаб — эрсий географе юкъарлоно официально шоашта наькъа уллув боахаш хиннаб уж Бешлоамкерта тӀеи Девдоракски шантархен тӀеи бувлача хана Ӏо́ 1917-ча шера революци яллалца. В. А. Поттос яхачох, уж лоам тӀа хьалтӀабьннаб 1868-ча шера аьтинга бетта 18-ча дийнахьа. Европерча наьха тархьаре ховчох, духхьашха цу лоам тӀа цу хана баьннилга лоархӀ. Европера хьаьший ингалсаш хиннаб уж гӀалгӀаша накъабаьхараш: 23 шу даьнна Д. Фрешфильди, Туккери, А. У. Мур; зӀилбухен-малхбоалехьарча оагӀорахьара баьннаб уж цу тӀа[16][17].
Эрсий Ӏилманхошта юкъе лоам баьккхарех ва В. Козьмин. Цунна хьалхаваьннар а Бузуртанаькъан Цхьогал хиннав, цо Цхьогал ший «Кавказ» газета тӀа ӀотӀаяьккхача ший лоам баккхарах йолча очерка юкъе вийцав[16][17].
1889-ча шера лоам тӀа тӀабаьнна хиннаб ингалсаши немцийи: немций альпинист Вулли, Фишер, Маурер хьалхаболаш, иштта ингалсаш Джоссии Кауфманни (Wolly, Andreas Fisher, Kaspar Maurer, Christian Iossi, Iohann Kauffman). Царна хьалхабаьнна хиннаб Бузартанаькъан вежарий, цар цӀераш (Яне) цул тӀехьагӀа хьоахаяьй «Alpain Journal» яхача журнала тӀа кепатехача отчота тӀа[18].
1891-ча шера цар баь никъ баьб Мерцбахер Готфрида[19].
1895-ча шера полковник Ерофееви Эм. Штёбери лоам тӀа баьннаб ГелатӀера Бузуртанаькъан кхо воша Муссаи, Янии, Исхакхи хьалха волаш[16][20].
1897-ча шера — Moritz von Dechy, Mozer, Reschak баьннаб Бузуртанаькъан Муса хьалхаволаш[21].
1898-ча шера — Десулави Бузуртанаькъан Исхьакъаца — гӀинбухен-малхбоалехьарча наькъ тӀа»[20].
1899-ча шера — А. Сипягин, И. Красногорский, Бузуртанаькъан Исхьакъи, Хуциев Лалайи[20].
1901-ча шера (кӀимарса бутт) — студенташ Касперовичи, Козловскийи[20].
1901-ча шера (маьцхали бутт) — М. П. Преображенская, Бузартанаькъан Исхьакъаца — гӀинбухен-малхбоалехьарча наькъ тӀа[20].
1902-ча шера (маьцхали бетта 12-ча дийнахьа) — М. П. Преображенская, Бузартанаькъан Яни[20].
1902-ча шера (маьцхала бетта 26-ча дийнахьа) — студент Демокитов Бузартанаькъан Исхьакъаца[20].
1902-ча шера (тов бутт) — Бузартанаькъан Исхьакъ ше цхьаь[20].
1903-ча шера — А. К. фон Мекк, Бузуртанаькъан Исхакхи[20].
В 1903 году — Тиролера Граеби Питрейни, Давид Пицхелаури хьалха волаш[20].
1923-ча шера маьцхали бетта 28-ча дийнахьа Бешлоамкерта тӀа тӀаяьннай советий (СССР хьалхара) 18 сагах латта экспедици. Из вӀашагӀъелла хиннай Г. Николадзес дукхагӀча даькъе Каьлакен университета студентех.
2013-ча шера тов бетта 10-ча дийнахьа Бешлоамкерта тӀа ваьннав цу хана 45 шу даьнна Гуржий мехка президент Михаил Саакашвили[22]. Цул хьалхагӀа президенташта юкъера Абая лоам тӀа ваьнна хиннав Казахехье президент Назарбаев.
Багахбувцама́ юкъе
Бешлоамкертаца дувзаденна да багахбувцама тӀара дукха оаламаш. 3800 м лакхача улл шира гуржий киназ Бетлеми. Ширача хана еза моттиг лоархӀаш хиннай цох. Гелатхоша тарматала хана Бешлоамкерта синел деш хиннад. Оаламашка дувцаш хиннад Куркъа Бешлоамкерта тӀа дӀавийхка воалл аьнна, на́ха́ цӀи яхьа гӀартар бахьан долаш, тӀаккха хӀара денна из волча оалхазар ух, цун дог даа, зӀок етташ.
Товшхала доазон тӀа
Михаил Лермонтов Бешлоамкорта бувцаш яздаьд «Кавказа царь могучий», алма́за саьнаца бусташ (поэма «Демон», 1829—1841).
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 Лист карты K-38-42 Тарское. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1984 год. Издание 1988 г.
- ↑ Бешлоамкорта : [англ.] // Global Volcanism Program. — Smithsonian Institution.
- ↑ Чах Ахриев, его жизнь и наследие // Вопросы философии. — «Правда», 1975. — С. 138—139.
- ↑ Масальский В. И. Казбек, гора // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Ольга Неподоба. Незаслуженно забытая Грузия. Газета «Вольный ветер», № 66, октябрь 2004 года. Хоам хьаийца таьрахь: 6.04.2010.
- ↑ Никонов В. А. Краткий топонимический словарь.. — М., 1966. — С. 167.
- ↑ Твёрдый, А. В. Кавказ в именах, названиях, легендах. — Краснодар, 2008. — С. 111. — 285 с. Архиве оттадаьд: 27.08.2019.
- ↑ Кумахов М. А. Адыгская (черкесская) энциклопедия. — Москва: ФОНД им. Б. Х. Акбашева, 2006. — С. 401. — 1066 с. — ISBN 5-99003-371-0.
- ↑ Инструкция по русской передаче географических названий Грузинской ССР. — М., 1972. — С. 9.
- ↑ Казбек // Словарь современных географических названий / под общ. ред. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
- ↑ Казбек — Географический словарь. Хоам хьаийца таьрахь: 31.12.2016. Архиваци яьй 1.01.2017.
- ↑ См. Хроника покорения горы Казбек, 2021. ЦӀера яздар шин-кхаь кепах да: Бешлоам-корта, Башлоамкорта/Башлоам-корта; лоацца — Бешлоам/Башлоам.
- ↑ Кавказский Узел. Кавказский Узел. Кавказский Узел. Хоам хьаийца таьрахь: 1.07.2018. Архиваци яьй 5.07.2018.. ШоллагӀа цхьаькха цхьа цӀи йоаккхаш хиннай бижийна корта яхаш — «(Сармак) бижа́ корта» яхилга да из(Далгат У.Б. Героический эпос чеченцев и ингушей. — Москва: Наука, 1972.)
- ↑ Кумахов М. А. Адыгская (черкесская) энциклопедия. — Москва: ФОНД им. Б. Х. Акбашева, 2006. — ISBN 5-99003-371-0.
- ↑ Хроника покорения горы Казбек, 2021.
- ↑ 1 2 3 Сипягин В. Краткий очерк истории восхождений на гору Казбек. — "Записки горного клуба" №3,4. — 1901.
- ↑ 1 2 Козьмин В. "Восхождение на Казбек". — 1873.
- ↑ Andreas Fisher. Zwei Kaukasus-Expedition. — Berlin, 1891.
- ↑ Сергей Анисимов Кавказский Край путеводитель. М-Л.: ГИЗ, 1927
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Дубянский В. Восхождение на Казбек // ИКОИРГО. — 1909.
- ↑ Sacsh H., Mikules W. Vom Roten Moskau auf Weissen Kasbek. — Berlin, 1924.
- ↑ Президент Саакашвили забрался на Казбек
Литература
- Гурбанов А. Г., Газеев В. М., Лексин А. Б., Докучаев А. Я., Цуканова Л. Е. Динамика теплового поля в контурах аномалии в верховье долины р. Геналдон по данным наземных термодатчиков // Вестник Владикавказского научного центра. — 2012. — Т. 12, № 3. — С. 13—19.
ТӀатовжамаш
- Казбек : [англ.] // Global Volcanism Program. — Smithsonian Institution, 2012. — 16 November.
- Peakbagger.com
- Восхождение на Казбек
- Альпинистский маршрут восхождения на Казбек с территории России
- Студия «Koms», ГНТРК «Ингушетия». Хроника покорения горы Казбек. Бузуртановы из Гвилети. («Заманхо» выпуск №1 НТРК «Ингушетия») (19.02.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 24.10.2022.