ДӀаараял

Рувики материал
ДӀаараял
гурж. დარიალის ხეობა, осет. Арвыком
ДӀаараял / Тийрка чӀож
ДӀаараял / Тийрка чӀож
Йола моттиг
42°44′36″ с. ш. 44°37′28″ в. д.GЯO
Паччахьалкхенаш
Лоаман системаКавказ 
Гуржехье
Красная точка
ДӀаараял
ГӀинбухера ХӀирийче
Красная точка
ДӀаараял
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

ДӀаараял, ДӀаараяла чӀож, Гийре Ӏаькъа[⇨], Тийрка чӀож, е Даьра аьли [⇨](гурж. დარიალის ხეობა; эрс: Дарья́льское уще́лье; хӀир. Дайраны ком) — Йоккхача Кавказа ОагӀохьарча дукъа́  (эрс.) Тийрк чакхдоаллаш улла чӀож. Из улл Бешлоамах малхбоалехьа, Эрсечени (ХӀирийчен) Гуржехьени доазон тӏа — МагӀарча Ларсагара (юрт а, КПП а я из) цхьан оагӏоарахьеи Степанцминдайга (Казбегега) вокха оагӏорахьеи кхаччалца до́ла да́къа хул из — 12 км гаргга бола барам.

«Дарьяльское ущелье» (1884), Р. Г. Судковский  (эрс.)

Ширача замалахь денз чӀоже гӀолла Кавказдехьара никъ илла́б къулбехьера гӀинбухехьа, цудухьа ДӀаараяла чӀож оал цох, цу тайпара Кавказе гӀолла чакхвоалалуш наькъаш хинна а дац хайра́. ТӀакхоачача эггара халагӀа йолча метте латташ гӀалгӀай меттала «ЗӀармат» оалаш[1] буро (гӀап) хиннай моастагӀашта никъ бехкаш. Гуржий тептархоша яхачох, буро етта́р Мириан I  (эрс.) хиннав, цул тӀехьагӀа Вахтанг I Горгасали  (эрс.) яхача паччахьо меттаоттаяьй из[2]. Ибаьрехьен  (эрс.) страгетически лоадам цу Кавказерча наькъашта доал дарах хиннаб[3].

ЦӀи

Ширача географашта чӀож йовзаш хиннай Кавка́зера наӀараш (Кавказа наӀараш), Ала́ной наӀараш, иштта Сарма́тий наӀараш аьнна[4]. Гуржий йоазонашка  (эрс.) из хьоахаеш хиннай арагвис-кари («А́рагахин  (эрс.) наӀараш»), е овста-кари («аланой наӀараш») аьнна[5].

Тайп-тайпарча метташка чӀожа цӀи, Дарьял яхача дешаца ювзаенна я. Цхьаболча Ӏилманхоша фаьрсий метта тӀара доаккх цун маӀан Дариал (Дар-и-Алан) да из оал цар «Аланой наӀараш» аьнна маӀан а долаш, цхьабакъда кхычарга хаьттача из бух болаш дац, овла гӀалгӀай цӀера тӀара боагӀаш ба яхаш ба — ДӀаараяла чӀож яхача цӀера тӀара, из чӀож лоамара ара, шаьрача дӀаарайоалаш хиларах йоагӀа из цӀи[1]. Цул совгӀа Дарьял Даьра аьли да аьнна яздеш а да, цудухьа Даьра-Аьли[6], Даьра Аьли[7], Даьра Аьле[8], Даьра аьле[9] аьнна яздеш нийслу.

ГӀалгӀай меттала иштта дукха хана денз Тийрка чӀож оалаш а я ДӀаараяла чӀож. Из цӀи а тайп-тайпара язъю: Тийрка чӀож[9], Тийрка чӀоже[8], Тийрк-чӀож[9], Тийрк-чӀоже[8][7]. Из цӀи цун я из чӀож Тийркаца хьахинна хиларах.

Гийре Ӏаькъа

Гийре Ӏаькъа яхаш я йоах ер моттиг иштта. Хайренаькъан Бай-Ӏаьлас сумерой метта тӀара ГӀийр яхача деша тӀара даьккхад из, цу меттала никъ яхилга да из[10].

Терко тӀаоза моттигаш

ЧӀож йолалуча, МагӀарча Ла́рса́?! гаьна доацаш цхьа моттиг я: боккха моакхаза кхера — Махьмада кхера  (эрс.). Из улл Тийрка хьоарсама чу 30 м бӀаьхеи, 17 м шереи, 15 м лакхеи. ТӀемахоша цига зем-гӀалаш (чардакхаш  (эрс.)) еш хиннай, тӀаккха 1942-ча шера кхыметтала артиллерийски доташ а е́гӀа́й[11].

ЧӀоже моттиг я кхаь километра Ӏо мел водда хи йисте 1000 метр хиллал лакхал а йолаш чхараш латташ. ГӀалгӀай (ТӀеман-Гуржий) никъ бо́даш ба чӀоже гӀолла. Из бо́даш ба Тийркаца цхьана, Эрсечен доазон тӀа болаш тоннела чуи тӀаь тӀа гӀоллеи чакхбоалл из, тӀаккха из никъ бо́дача шоллагӀча тоннела чу гӀолла эрсий-гуржий паччахьалкхен доазув до́да.

Литературе

М. Ю. Лермонтов «Демон»:

И над вершинами Кавказа
Изгнанник рая пролетал:
Под ним Казбек, как грань алмаза,
Снегами вечными сиял,
И, глубоко внизу чернея,
Как трещина, жилище змея,
Вился излучистый Дарьял,
И Терек, прыгая, как львица
С косматой гривой на хребте,
Ревел…

  • Александр Дюмас  (эрс.) 1859-ча шера ший наькъа́ во́даш язъяьча «Кавказ» яхача очерке массехказза хьоахаяьй чӀож: ДӀаараяла чӀож хьинаре нах дӀахьаухаш бола базар ю никъ ба яздаьд цо эрмалошта шоаш хьадаь а фаьрсаша даь а даьри кхахьа пурам денна бола[12].
  • Буро тӀа болх беш да «Дарьял  (эрс.)» яха литературни журнал.

Галерей

Белгалдаккхар

  1. 1 2 Гандаур-Эги, 2012.
  2. Caucasus Passes // The Oxford Dictionary of Late Antiquity / Oliver Nicholson. — Oxford University Press, 2018. — С. 303. — ISBN 978-0-19-866277-8. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (11.01.2022)
  3. Iberia // The Oxford Dictionary of Late Antiquity / Oliver Nicholson. — Oxford University Press, 2018. — С. 758. — ISBN 978-0-19-866277-8. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (11.01.2022)
  4. РСКД, 1885.
  5. Kalistrat Salia. Histore de la nation georgiénne (ингл.). — Paris: N. Salia, 1983. — P. 54.
  6. Хьоашаланаькъан, 1989, оа. 14.
  7. 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021.
  8. 1 2 3 ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг, 2016.
  9. 1 2 3 Кодзоев, 2021.
  10. Гандаров Мухьмад. Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии (эрс.) (гӀал.) (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 29.08.2025.
  11. Военно-Грузинская дорога: Дарьяльское ущелье. (2018). Хоам хьаийца таьрахь: 7.08.2025.
  12. А. Дюма «Кавказ» Le Caucase. Общие сведения о Кавказе. Хоам хьаийца таьрахь: 6.08.2025. Архиваци яьй 10.10.2021.

Литература

Дошлоргаш
  • Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — Справочно-энциклопедическое издание. — М.: ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Кодзоев Н. Д. Русско-ингушский словарь / Ред. Р. Р. Хайрова, к. филол. н.; рец. З. Х. Киева, д. филол. н. — Справочно-энциклопедическое издание. — Ростов-на-Дону: Лаки Пак, 2021. — 656 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-906785-55-8.