ДӀаараял
| ДӀаараял | |
|---|---|
| гурж. დარიალის ხეობა, осет. Арвыком | |
ДӀаараял / Тийрка чӀож | |
| Йола моттиг | |
| 42°44′36″ с. ш. 44°37′28″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхенаш | |
| Лоаман система | Кавказ |
ДӀаараял, ДӀаараяла чӀож, Гийре Ӏаькъа, Тийрка чӀож, е Даьра аьли (гурж. დარიალის ხეობა; эрс: Дарья́льское уще́лье; хӀир. Дайраны ком) — Йоккхача Кавказа ОагӀохьарча дукъа́ Тийрк чакхдоаллаш улла чӀож. Из улл Бешлоамах малхбоалехьа, Эрсечени (ХӀирийчен) Гуржехьени доазон тӏа — МагӀарча Ларсагара (юрт а, КПП а я из) цхьан оагӏоарахьеи Степанцминдайга (Казбегега) вокха оагӏорахьеи кхаччалца до́ла да́къа хул из — 12 км гаргга бола барам.
Ширача замалахь денз чӀоже гӀолла Кавказдехьара никъ илла́б къулбехьера гӀинбухехьа, цудухьа ДӀаараяла чӀож оал цох, цу тайпара Кавказе гӀолла чакхвоалалуш наькъаш хинна а дац хайра́. ТӀакхоачача эггара халагӀа йолча метте латташ гӀалгӀай меттала «ЗӀармат» оалаш[1] буро (гӀап) хиннай моастагӀашта никъ бехкаш. Гуржий тептархоша яхачох, буро етта́р Мириан I хиннав, цул тӀехьагӀа Вахтанг I Горгасали яхача паччахьо меттаоттаяьй из[2]. Ибаьрехьен страгетически лоадам цу Кавказерча наькъашта доал дарах хиннаб[3].
ЦӀи
Ширача географашта чӀож йовзаш хиннай Кавка́зера наӀараш (Кавказа наӀараш), Ала́ной наӀараш, иштта Сарма́тий наӀараш аьнна[4]. Гуржий йоазонашка из хьоахаеш хиннай арагвис-кари («А́рагахин наӀараш»), е овста-кари («аланой наӀараш») аьнна[5].
Тайп-тайпарча метташка чӀожа цӀи, Дарьял яхача дешаца ювзаенна я. Цхьаболча Ӏилманхоша фаьрсий метта тӀара доаккх цун маӀан Дариал (Дар-и-Алан) да из оал цар «Аланой наӀараш» аьнна маӀан а долаш, цхьабакъда кхычарга хаьттача из бух болаш дац, овла гӀалгӀай цӀера тӀара боагӀаш ба яхаш ба — ДӀаараяла чӀож яхача цӀера тӀара, из чӀож лоамара ара, шаьрача дӀаарайоалаш хиларах йоагӀа из цӀи[1]. Цул совгӀа Дарьял Даьра аьли да аьнна яздеш а да, цудухьа Даьра-Аьли[6], Даьра Аьли[7], Даьра Аьле[8], Даьра аьле[9] аьнна яздеш нийслу.
ГӀалгӀай меттала иштта дукха хана денз Тийрка чӀож оалаш а я ДӀаараяла чӀож. Из цӀи а тайп-тайпара язъю: Тийрка чӀож[9], Тийрка чӀоже[8], Тийрк-чӀож[9], Тийрк-чӀоже[8][7]. Из цӀи цун я из чӀож Тийркаца хьахинна хиларах.
Гийре Ӏаькъа
Гийре Ӏаькъа яхаш я йоах ер моттиг иштта. Хайренаькъан Бай-Ӏаьлас сумерой метта тӀара ГӀийр яхача деша тӀара даьккхад из, цу меттала никъ яхилга да из[10].
Терко тӀаоза моттигаш
ЧӀож йолалуча, МагӀарча Ла́рса́?! гаьна доацаш цхьа моттиг я: боккха моакхаза кхера — Махьмада кхера. Из улл Тийрка хьоарсама чу 30 м бӀаьхеи, 17 м шереи, 15 м лакхеи. ТӀемахоша цига зем-гӀалаш (чардакхаш) еш хиннай, тӀаккха 1942-ча шера кхыметтала артиллерийски доташ а е́гӀа́й[11].
ЧӀоже моттиг я кхаь километра Ӏо мел водда хи йисте 1000 метр хиллал лакхал а йолаш чхараш латташ. ГӀалгӀай (ТӀеман-Гуржий) никъ бо́даш ба чӀоже гӀолла. Из бо́даш ба Тийркаца цхьана, Эрсечен доазон тӀа болаш тоннела чуи тӀаь тӀа гӀоллеи чакхбоалл из, тӀаккха из никъ бо́дача шоллагӀча тоннела чу гӀолла эрсий-гуржий паччахьалкхен доазув до́да.
Литературе
- ДӀаараяла чӀож А. С. Пушкина «Путешествие в Арзрум во время похода 1829 года» яхача кхолламе.
- Иштта чӀож хестаю М. Ю. Лермонтова кхолламашка а: Демон" (1837); «Тамара» (1841), кхыча́рга а.
М. Ю. Лермонтов «Демон»:
И над вершинами Кавказа
Изгнанник рая пролетал:
Под ним Казбек, как грань алмаза,
Снегами вечными сиял,
И, глубоко внизу чернея,
Как трещина, жилище змея,
Вился излучистый Дарьял,
И Терек, прыгая, как львица
С косматой гривой на хребте,
Ревел…
- Александр Дюмас 1859-ча шера ший наькъа́ во́даш язъяьча «Кавказ» яхача очерке массехказза хьоахаяьй чӀож: ДӀаараяла чӀож хьинаре нах дӀахьаухаш бола базар ю никъ ба яздаьд цо эрмалошта шоаш хьадаь а фаьрсаша даь а даьри кхахьа пурам денна бола[12].
- Буро тӀа болх беш да «Дарьял» яха литературни журнал.
Галерей
«Дарьяльское ущелье» (1832), Никанор Чернецов
«Дарьяльское ущелье. Лунная ночь» (1890–1895), А. И. Куинджи
«Дарьяльское ущелье» (1838), Жан-Мари Шопен
«Дарьяльское ущелье» (1890-е), И. Н. Занковский.
И. К. Айвазовский. «Дарьяльское ущелье» (1862)
Л. Ф. Лагориочун сурт. «Дарьяльское ущелье» (1873)
Жак Дюпакье сурт (1964)
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 Гандаур-Эги, 2012.
- ↑ Caucasus Passes // The Oxford Dictionary of Late Antiquity / Oliver Nicholson. — Oxford University Press, 2018. — С. 303. — ISBN 978-0-19-866277-8. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (11.01.2022)
- ↑ Iberia // The Oxford Dictionary of Late Antiquity / Oliver Nicholson. — Oxford University Press, 2018. — С. 758. — ISBN 978-0-19-866277-8. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (11.01.2022)
- ↑ РСКД, 1885.
- ↑ Kalistrat Salia. Histore de la nation georgiénne (ингл.). — Paris: N. Salia, 1983. — P. 54.
- ↑ Хьоашаланаькъан, 1989, оа. 14.
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021.
- ↑ 1 2 3 ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг, 2016.
- ↑ 1 2 3 Кодзоев, 2021.
- ↑ Гандаров Мухьмад. Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии (эрс.) (гӀал.) (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 29.08.2025.
- ↑ Военно-Грузинская дорога: Дарьяльское ущелье. (2018). Хоам хьаийца таьрахь: 7.08.2025.
- ↑ А. Дюма «Кавказ» Le Caucase. Общие сведения о Кавказе. Хоам хьаийца таьрахь: 6.08.2025. Архиваци яьй 10.10.2021.
Литература
- Реальный словарь классических древностей / авт.-сост. Ф. Любкер ; Под редакцией членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб., 1885.
- Туаллагов А. А. Дарьял — «Ворота алан». // Nartamongæ. — 2018. — Vol. XIII, № 1,2. — С. 249—308.
- Гандаур-Эги М. Х. Ингушская топонимия верховьев рек Арагва и Терек. — Назрань, 2012.
- Хьоашаланаькъан Ӏаьла. Фуртоги Эзмии (гӀал.) // СелаӀад : журнал. — 1989. — 15 оагӀой.
- Дошлоргаш
- Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — Справочно-энциклопедическое издание. — М.: ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Кодзоев Н. Д. Русско-ингушский словарь / Ред. Р. Р. Хайрова, к. филол. н.; рец. З. Х. Киева, д. филол. н. — Справочно-энциклопедическое издание. — Ростов-на-Дону: Лаки Пак, 2021. — 656 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-906785-55-8.
- ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг = (Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов) / Сост. Н. М. Барахоева, Н. Д. Кодзоев, Б. А. Хайров. Отв. ред.: д.филол.н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева. — Магас, Нальчик : Тетраграф, 2016. — 618 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-00066-096-6.