Белгалдош

Белгалдош (эрс: имя прилагательное) — хӀаман белгало хьахьокхаш, цӀердеша къоастам беш, цунца таьрахьеи, классеи, дожареи барт а беш, лелашдола, ший къаьстта маӀан дола къамаьла да́къа да. Белгалдешаша жоп лу мишта? хьан? сен? яхача хаттарашта. Белгалдешо хӀаман тайп-тайпара белгалонаш хьагойт — боарам, бустам, бос, чам, хӀамай миштал, хӀама сенах хьаяьй, моттигацара, ханацара бола бувзам.

Дожарашцеи, таьрахьашцеи, классашцеи хувцадалар

Белгалдешаш цӀердешашца дувзаденна да, царца цар барт бу дожаре, таьрахье, классе. Дожарашца хувцадалар эргача дожарашка -ча чаккхе тӀакхетарца да.

Дожар	Хьокхам
ЦӀ. д. (мала? фу?)	хоза дош
Дл. д. (хьан? сен?)	хозача деша
Л. д. (хьанна? сенна?)	хозача деша́
Др. д. (хьан? сево?)	хозача дешо
К. д. (хьанца? сенца?)	хозача дешаца
Х. д. (хьанах? сенах?)	хозача дешах
М. д. (хьанга? сенга?)	хозача дешага
Дс. д. (хьанал? сенал?)	хозача дешал

Цхьадола белгалдешаш хувцалу классашца, таьрахьашца. Классашца хувцалушдола белгалдешаш дукха дац:

ва	я	ба	да
воккха	йоккха	боккха	доккха
вӀаьха	йӀаьха	бӀаьха	дӀаьха
верста́	ерста́	берста́	дерста́
виткъа	йиткъа	биткъа	диткъа
вӀайха	йӀайха	бӀайха	дӀайха
ваьсса	яьсса	баьсса	даьсса
верзан	ерзан	берзан	дерзан
веза	еза	беза	деза
вай	яй	бай	дай

Таьрахьашца хувцалу белгалдешаш а дац дукха:
• доккха — доккхий;
• зӀамига — кегий;
• бовза — довза.

Белгалдешай синтаксически гӀулакх

Белгалдешаш къамаьла юкъе лела йиш я, шоаш белгалдеча дешашца а, уж дешаш шоашца доацаш а. ЛоӀамеи лоӀамзеи кепаш хул цар. Цу кепашка хьажжа, шин тайпара легар хул белгалдешай. Белгалдешаш предложене чу тайп-тайпара гӀулакх долаш хул.

ЛоӀаме белгалдешаш, цӀердош санна, подлежащии, карардари, кхоачами, цӀера оттама сказуеме цӀера дакъеи хул (ЗӀамагӀвар цӀагӀа ва. Аз кинижкаех дикагӀдар ийцар сайна. Оах ийца гӀандаш кӀайдараш дар. ВоккхагӀчунга ладувгӀа деза.)

ЛоӀамзача белгалдешах предложене чу къоастам хул (Ара шийла мух хьекхар. Юртара клубаш наха чӀоагӀа эшаш я.)

Белгалдешай разрядаш

Шоай маӀангеи, грамматически кепагеи, хувцадаларгеи диллача, белгалдешаш шин тайпара хул — мишталлии юкъаметтигеи.

Мишталли белгалдешаш

Мишталли белгалдешаш оал, хӀаман белгало, цох хьа ца къоасталу хьисап санна, хьахьокхача белгалдешаех. Жоп лу цар малагӀа? мишта? яхача хаттарашта. Мишталли белгалдешаша хьахьокхашйола белгало кӀезигагӀа е дукхагӀа боарам болаш хила йиш я. Цудухьа мишталли белгалдешай дистара лагӀаш хул. Мишталли белгалдешаша хьахьокх хӀамай тайп-тайпара белгалонаш:
• бос — кӀай, Ӏаьржа, сийна, цӀе, ӀажагӀа;
• боарам — зӀамига, доккха, шера, готта;
• чам — къахьа, мерза, дира;
• сага оамалаш — хоза, аьсала, Ӏимерза, майра, сонта, говза.

Мишталли белгалдешай дистара лагӀаш

Мишталли белгалдешаша хьахьокх хӀаман белгало дукхагӀа е кӀезигагӀа хилар, е цхьа хӀама вокхачул дукхагӀа е кӀезигагӀа хила йиш хилар. Из белгалдоакх дистара лагӀашца (юхьера, дистара, лакхера). Белгалдеша юхьерча кепах юхьера лагӀа оал.

Дистара лагӀо хьахьокх цхьан хӀаман чу йола моллагӀа цхьа белгало кхыча хӀаман чу йолча белгалонал дукхагӀа е кӀезигагӀа хилар. Дистара лагӀа хьахул юхьерча лагӀан -гӀа яха суффикс тӀакхетарца (готта — готтагӀа, бирса — бирсагӀа). ДӀаоалача хана суффикса -гӀа метта -х хоз. Из суффикс къора ерз. Дилла́ -гӀа яха суффикс язъе езалга дагалаца дезаш да.

Дистара лагӀан ши кеп хул — цхьалханеи чоалханеи. Цхьалхане форма хьахул юхьерча лагӀан ларда суффикс -гӀа тӀакхетарца. Чоалхане кеп хьахул аналитически хьисапе: юхьера е дистара лагӀан ке́па́ гӀон дешаш дукха, цул тӀакхетарца, масала: дукха дика // дукха дикагӀа, цул дика // цул дикагӀа. Мишталли белгалдешай лакхерча лагӀо хьагойт хӀаман белгало массарел тӀех хилар. Лакхера лагӀа хьахул аналитически: дустара лагӀан ке́ хьалха эггара, геттара, сов, сел, чӀоагӀа яха куцдешаш оттарца: шерагӀа — геттара шерагӀа, хозагӀа — эггара хозагӀа, сел беркате. Белгалдешай дистара, лакхера лагӀаш юхьера лагӀай кеп санна дожарашца, таьрахьашца хувцалу. Масала: сийнача — сийнагӀча, сийначун — сийнагӀчун, эггара сийнагӀчун.

Юкъаметтига белгалдешаш

Юкъаметтига белгалдешаш оал, хӀаман белгало цун кхыча хӀаманца болча бувзама тӀагӀолла хьахьокхача белгалдешаех. Из бувзам хила йиш я:
• хӀама хьаяьча кхоачамца (материалаца) — даьре коч, аьшкан ниӀ;
• ха́нацара бувзам — гуйранара ди, ахканара сайре, соахкара журнал;
• меттигацара бувзам — лоамара фо, лоамара шовда, юртара боахам;
• таьрахьашцара бувзам — шолха шорал, кхолха мах.

ГӀалгӀай метта юкъаметтига белгалдешай шоай грамматически кеп кхоллара аффикс яц. Цар кепаш доала дожаре латтача цӀердешай кепашта таралест. Бакъда, шоайла кепага гӀолла гарга дале а, юкъаметтига белгалдешаш доала дожаре латтача цӀердешаех хьакъоастаде йиш я. Доала дожаре латта цӀердешах юкъаметтига белгалдош хьахул, нагахьа цу цӀердешо ший семантически хьисап доадой, цӀердеша маӀан белгалдеша маӀанга доале (зипа коч, аьшкан маьнги, даьре кӀада, лоамара фо, юртара боахам).

Юкъаметтига белгалдешай хул лоӀамеи лоӀамзеи кеп. Дахчан маьнги, ингале пхьегӀа, соахкара ахка, таханара ди — лоӀамза формаш я. ЛоӀамзача ке́па́ -вар, -яр, -дар, -бар яха суффикс тӀакхетарца, мишталли белгалдешай санна, хьахул лоӀаме кепаш (дахчанбар, ингалеяр, соахкардар, таханардар). Суффиксашцара классий гойтамаш царца бувзам болча цӀердешашка хьажжа хувцалу. ЛоӀамзача ке́пе́ латта, юкъаметтига белгалдешаш, хӀама шийх хьаяь материал хьахьокхараш, дожарашца хувцалац. Моттиги хаи хьахьокхашдола белгалдешаш эргача дожарашка хувцалу -ча яха чаккхе тӀаэцарца (Шолжал дехьагӀарча лакхача довкъашта тӀагӀолла айлуш йоагӀа маьлха чара).

Белгалдаккхар

Литература

• Аушева Э. А. Оздоева Э. Г. ХӀанзара гӀалгӀай мотт.Морфологи. — Наьсаре : «КЕП», 2021. — 211 с.

Литература

• Мальсагов З. К. Ингушская грамматика со сборником ингушских слов. — Владикавказ : Гостипография «СВЕТ», 1925. — 31 с.

• Гандалоева А. З. ГӀалгӀай мотт. — Наьсаре : Кеп, 2023.