Бертий бийсаш
| Бертий бийсаш | |
|---|---|
| Бертий бийсаш | |
 | |
| Жанр | роман |
| Яздаьр | Чахканаькъан Идриса СаӀид |
| Оригинала мотт | гIалгIай |
| Яздаь таьрахь | 1966 |
| Юххьашха кепатеха таьрахь | 1967 |
Бе́ртий бийса́ш (роман) (эрс: Волчьи ночи) — Чахканаькъан СаӀида яздаь роман.
Тархьар
Роман кепатеха арадаьлар 1969-ча шера Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай меттала. Цул тӀехьагӀа Русаков Генадес таржам а даь, из арахийцар эрсий меттала Шолжа-ГӀала тӀа. 1990-ча шера из Москве арадаьлар. 1998-ча шера романий дувцарий кинижка тӀа диъазлагӀа арадоал роман эрсий меттала. Эрсече хинна бӀорахой тӀом ба цу тӀа кертте бувцар.
Сюжет
Роман дӀадолалу БӀарий-Юртарча наьха вахар дувцарца. Духхьала цхьан-шин оагӀон бовзийт СаӀида ший турпалаш. Масала, мехка цӀихеза, вовзаш, везаш, лоархӀаш вола къоано ва дукхача дезала да Шагрийнаькъан Мухьмада ТӀох. Цун ялх воӀ ва — Салман, Гирихан, Алхаст, Висит, Тухан, Бекхан. Цхьа йоӀ я — Дебахан. Цар лоалахой ба Зайпали цун сесаг Напсати. Цар воӀи йоӀи да — Адами, Лимаи. Царна юхе бахаш ба Боскари цун сесаг Зугои. Уж дезал боацаш ба. РаӀасеи цун зӀамагӀвола воша Ражапи ба цун лоалахой. Юрта шиъ мара коммунист вац — Дудари Шовхали. Дудар — партячейка секретарь ва, Асхьаб коммунист вац. Шахбулат а керттерча турпалхоех ва. Цунна езаеннай Шагринаькъан ТӀоха йоӀ Дебахан. Йоазонхочо дувц цу кхаь дийнахьа гӀалгӀаша деникинцашта духьалъоттабаь низ, гойт денал. ТӀом геттара бикъбелча боккхий нах, истий, бераш лоам дӀаухийт. Ший фусам нана Жовзан исташца, берашца, зӀамагӀа волча воӀага Бекханага говр лехкийташ, Галашка дӀабохийт ТӀоха. Шийца цӀагӀа бут чов яь уллаш вола Алхасти Дебахани. Ший романа тӀа кхалнаьха турпалхой аматаш дехкад Чахкиев СаӀида. Кхалнаьха проблемаш увттаеш, автора вӀаштӀехьдоал гӀалгӀай кхалсага доаггӀача бесса дола сурташ дахка. Уж ба: Шагри-наькъан ТӀоха цӀен-нана Жовзан, цар йоӀ Дебахан, Алхаста сесаг Кабиха, Мусоста фусам-нана Забрат, Дудара сесаг Маржан, Зейпала фусам-нана Напсат, Адама йиша Лима, кхы дуккха а. Автора къаьстта боккхача безамца диллад керттерачарех ца1 йолча турпалхочун — Шагри-наькъан ТӀоха йиӀий Дебахана сурт. Хеталу, ер турпалхо ший романа тӀа яккха Чахкиев СаӀида дагадохийтар Л. Н. Толстой романа тӀара Ростова Наташай сурт да, аьнна.
ХӀаьта из роман дӀадоладеш, цунна лаьрхӀа ше язъяьча дешахьалхлен тӀа даьштеи даьдаьштеи баркал оалаш яздаьд йоазонхочо[1]:
«Ер книжка аз шоана хетаду, тха хьамсара даьй. Хетаду, деналах ца дохаш, Деникина духьала турпала лаьттарашта, цу лирача тӀем тӀа сийлахьа валар корадаьрашта. Доккха баркал ях аз цӀеча партизанашта, цхьацца шоашта дагадоагӀар дувцаш, документаш гойташ, ер книжка яздеш сайна новкъостал даьрашта»
.
Романах бола Ӏилман болх
Чахкенаькъан СаӀида «Бертий бийсаш» яха роман тохкаш яздаь дукха Ӏилман балхаш да. Царех кертердар да Тенканаькъан Дошалкъий Лидас язбаь "Чахкиев СаӀида роман «Бертий бийсаш» яха лоархӀаме болх. Роман кӀоарга тахкарал совгӀа, кертерча турпалий аматаш довзийтад автора. Цул совгӀа цу романа гӀалгӀай литературе малагӀа моттиг дӀалоац дийцад. Ужахьанаькъан Розас язбаь ба «Чахкиев СаӀида „Бертий бийсаш“ яхача тархьара-революционни романа чу кхалнаьха амат» яха болх. Цо тахкад кхалнаьха аматаши, турпалий чура психологически конфликти, произведене поэтикеи. Иштта ГӀоандалой Закречун Азаси Овшанаькъан Ӏалихана Эльзаси цхьан оттама предложеней структурно-семантически лоархӀам бувцаш романа текста лингвистически анализ яьй шоай «ГӀалгӀай метта цхьан оттама предложенеши цар классификации» яхача балха тӀа.
Белгалдаккхар
Литература
- Евлоева А. М., Мартазанова Х. М. ХӀанзара гӀалгӀай литература / Сост. проф. И. А. Дахкильгов. — Нальчик : Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г., 2011.