Биткойн

Биткойн
Тайпа	протокол передачи данных[d], блокчейн[d], мах дӀабалара система[d], валюта[d], тӀехьален йола валюта[d], crypto asset[d] , криптовалюта[d]
ВӀашагӀъеллар	Сатоси Накамото[d]
Мотт	C++[d]
Операционни система	Microsoft Windows[d], GNU/Linux[d], macOS[d] , Android[d]
Интерфейса метташ	Ингалсий мотт, Ференгий мотт, Немций мотт, ХIиспаной мотт, Голландхой мотт, Италхой мотт, Португалхой мотт, эрсий мотт , ченкий йоазув[d]
Хьалхара арахецар	3 наджгоанцхой 2009
ТӀеххьара эрш	24.0 (24 лайчилла 2022) 24.0.1 (12 оагӀой 2022)
Репозиторий	github.com/bitcoin/bitco…
Лицензи	MIT лицензи[d]
Сайт	bitcoin.org/ru/
РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Битко́йн, е битко́ин (хьахиннад ингал: Bitcoin яхачох: bit — бит + coin — аьшкан ахча) — операцеш яргахьа цхьа цӀи йола единица лелаю пиронгови махбара система я. Системан балхагахьа а болх лорабаргахьа а леладу криптографически наькъаш, цхьабакъда системан адресашта юкъе транзакцех бола хоам гуш ба.

«Сатоши» яха цӀи лелаю — биткойна 10⁻⁸ — биткойна эггара зӀамагӀа гойташ бола боарам (зӀамагӀа бола доакъой боарам) — из хьакхеллача Сатоси Накамото яхачун цӀерагӀа, цу моча метте «цент» яха дош леладаьдале а цо ше. 2024 шера НВО яха амерекански телеканале арадаьннача Money Electric: The Bitcoin Mystery яхача документальни фильма автораша, биткоин кхоллара Питер Тодд яха кхолламхочун цӀи яьккхай.

Шин оагӀон юкъе электрони махбар хувца йиш йоацаши къаь юкъе воацаши хул — дӀачӀоагӀъяь операци дӀаяьккха механизм яц (чулоацаш, мах харцахьча е доацача адреса дӀабахийта, е кхыча наха гучъяьнна къайла доагӀаца кулг яздаь транзакци). Цхьанне бокъо яц средстваш дӀакъовла, кӀезигача хана а, къайлагӀча доагӀан да́ воацачун (е из хайнача сага мара). Бакъда, мультиподписа технологе вӀаштӀехьдоалл арбита кхоалагӀа оагӀув тӀаоза а «……транзакци» кхоачашъе а. Ший тайпара болча сценари меттаца вӀаштӀехьа да кхоачашъе кхыйола хьаькъале…….., бакъда Тьюрингага диллача из диза дац, цул совгӀа графически интерфейсера хьаделалуш а дац (хьажа: Ethereum).

Биткоин хӀара автора тайп-тайпара екъ. ДукхагӀа нийслураш я: криптовалют, виртуальни валют, цифровой валют, электронни наличность.

Биткоин лелае йиш я товарах хувцаши, уж хьаийе раьза болча йохкархой гӀулакхахи. Уж хувца йиш я йолаш йолча валютаца онлайн-сервиса обмена цифровых валют яхачеи, кхыйола махбу системашкеи, хӀама хувцаш йолча пункташкеи е цунца терко еш йолча оагӀонашцеи. Биткоина мах духхьал наьха хьашташца бувзбенна ба, из мах цхьанне а оттабеш а соцабеш а бац. ХӀаьта биткоин хьаийе цхьаккха а декхарийла вац, моллагӀча бахьанца уж эца е маьха когаметта уж оттае раьза ца хуле, цох цхьаккха хӀама йоагӀаш моттиг яц.

Из дӀайохийташ волчо ше раьза вола мах оттабу из операци хьаярах. Из мах транзакцега хьежжа хул. Оттабеш бола мах дукхагӀа йолча хана программ-клиентас хьаоал. Транзакци мах боацаш хила йиш я, хӀаьта а ца хилча дикагӀа я, хӀана аьлча из тохкаш йола ха ховш яц е гаьна яла мегаш я.

Система керттердар да- цхьаккха тӀахьожам беш орган а юкъера администратор а ца хилар. Базови программ-клиент тоъаш йола платежни систем я (ше хьалхара дийла код долаш). Дукхача компьютарашка арахийца программ-клиенташ шоайла цхьан сете хоттаенна я, царех хӀараяр ше нийсхон бокъо йолаш я. Паччахьалкхен а частни систем лелае йиш яц, иштта дукха биткоинаш хувца а. Керда биткоинаш арахеца ха а боарам а хьалхе ховш ба, бакъда екъар хул шоай оборудовани дагардара лелаечарна юкъе, «Биткоин» системе бокъо чӀоагӀъяра операци лелаю механизм хоадам болаш (см. метод доказательства выполнения работы[20]). Цхьан дӀай-хьай декъарага диллача хила тарлу «шолха харжар», вешта аьлча массехка хьаэцарашка кхача йиш я цаӀаш биткоинаш. ДукхагӀча даькъе блокчейн транзакци хьалсагарца кӀалхарвоаккх цунах. 50 % дукхагӀа биткойн-сета дагардара низа тӀахьожаш хилча, аьттув хургба транзакци цхьа зӀы кхычунца[⇨] хувца.

2024 шера кӀимарс бетта пхийттлагӀча дийнахьа цхьан саго, хӀара эппаз $62 500 мах а болаш 1000 ВТС дехкад, цох цо хьаийцад $62 млн. Whale Alert сервиса специалисташ хьаяхачох, цо уж ийцад моажол бетта 2012 шера цхьан биткоина мах $12.23. болча хана. Иштта 5 000 эзар дукхагӀа пайда хиннаб цох.

США паччахь хержа, 2024 шера лайчилла бетта ялхлагӀча дийнахьа, эггара хьалха биткоина $75 эзар лакхагӀа мах айбалар. Цул тӀехьа массехк дийнахьа биткоина кердабаьккхар ший исторически мах. Лайчилла бетта кхойттлагӀча дийнахьа цун мах бар $90 эзар, хӀаьта 2024 шера чантар бетта пхелагӀча дийнахьа из айбалар $100 эзар дукхагӀа. Иштта 2024 шера чантар бетта ялхайттлагӀча дийнахьа биткоина эггара хьалха мах айбалар $106 эзар лакхагӀа, цунца аргӀанар исторически рекорд оттаеш.

2025 шера муттхьал бетта шоллагӀча дийнахьа США паччахьа Дональд Трампа хьакхайкадир биткоин чуйоагӀа Solana (SOL), XRP и Cardano (ADA)[29] национальни криптовалютни резерв хьакхоллар.

Стандартизаци

URI-схема "bitcoin: " гипертӀатовжамашка гӀолла биткойнашца операцеш яра официально юкъеяьккхай HTML5-а́ йолча WHATWG спецификацешта.

Эрсий меттала йоазонашкара цӀераш

Эрсий меттала йоазонашка цӀераш йоахача хана хаьдда оттадаь хӀама дац мишта язде деза.

Кхоллара тархьар

Хьалхара графикан интернет-браузер NCSA Mosaic кхеллача Марк Андрессена хетачох «Биткойн» яха системо ларде латтача боараме лоархӀаме меттига дӀалаьцай компьютерни Ӏилман юкъе, 20 шера криптографически ахчах бола тохкамаи 40 шера криптографи оагӀорахьа хиннача дерригача дунен тӀара эзар тохкамхой белхаштеи тӀатовжам беш[44]. 1983 шера Дэвид Чаумасеи Стефан Брэндсеи «электронни наличности»[45] хьалхара протокалаш юкъейоалае тӀадиллар. 1997 шера Маьтсела бетта спамеи DoS-атакеи кхахьтара духьале ергйолаш болх кхоачашбара тешала система бух тӀа кхелла Hashcash йийцар. Цун тара система кхыча тайпа кхолларца биткойн-база чухьа керда блокаш хьаяра дакъа хилар. Шифропанке рассылка чухьа «b-money» яха криптовалюта уйла гучаяккхар 1988 шера Вэй Дайс. Цунца нийса, ший лоӀамах тара уйла дагайоалайир Ник Сабос «bit-gold» яхачох. Иштта Ник Сабос йоалайир инфляцен урхалдера хьаяьйола рыночни механизма модель, цул совгӀа, тешамза йолча юкъерайоацача тешаме системан хоамаш гучадоаккхашйола цхьацца аспекта тохкам бар (византера инаралий декхар). Цул тӀехьагӀа Хэл Финнис ТРМ спецификацен доазув чухьа IBM шифровани йолча базе Hashcash яхача системан оттаяьй хеш-блокаш ювзаю зӀы. Хэл Финни Биткойне шоллагӀвола доакъашхо хилар. 2008 шера цхьан саго е дукхача наьха тоабано Сатоси Накамото яха цӀи йолча протоколеи ахча чакхдалара система болх бара бокъонаш ювцаш файл арахийцар цхьан ранге латтача маза хьисапе. Сатоси аьнначох 2007 шера дӀаболабалар болх. 2009 шера цу протокол кхоачашйир, программа-клиенте код гойтар. 2009 шера Наджгоанцхой бетта 3 дийнахьа хьалхара блоки 50 биткойни хьакхеллай. Эггара хьалхара биткойнаш дӀахьийтар кхоачашхиннад 12 Наджгоанцхой бетта 2009 шера — Сатоси Накамотос 10 биткойн тассар Хэл Финнена. Хьалхара биткойне къаман ахчах бола хувцар 2009 шера Тов бетта чухьа хилар — Марти Малмес NewLibertyStandard яха цӀи йолчунна 5050 биткойн дӀадахийтар, цох цунна PayPal яха чота тӀа 5,02 доллар хьатӀадера. NewLibertyStandard яхачо биткойна мах бергболаш уж хьакхоллаш йоаеча электроэнерген маьха теркам бе аьлар. Хьалхара биткойне бокъонца йолча хӀаманцара хувцар хилар 22 дийнахьа Маьтсела бетта 2010 шера — америкахо Ласло Ханечс 10000 биткойнах 2 пицца дӀакхоачадайтарца ийцар. ДӀаходола кийчдар разработчика тоабано вӀашагӀдола, цул совгӀа, протокола юкъера моллагӀдола лоархӀаме хувцамаш майнингови пула дукхагӀбола кулгалхоша оттаде деза. Маьцхали бетта 1 дийнахьа 2017 шера майнереи разработчикеи тоабано «Bitcoin Cash» яха «Биткойна» форк юкъейоалайир. Керда криптовалюта «Биткойнаца» цхьа тархьар долаш я: духьалара товшхилар блока оттамга хьажача 1 дийнахьа Маьцхали беттага кхачалехьа, амма 1 Маьцхале тӀехьагӀа товшбоаца оттам болаш я.

Тархьарца гаьнарча йохкархочун ахча дӀадалара долча гӀулакха хьалхара соцам ахча дӀадахийтар мара дацар. Цу хьакъе бартабара оагӀонаш шоайла тешам хила безаш бацар, йохкархо шийна дайта ахча нийса хилар ховш вале, эцархо ахча дӀадахийта хилар бакъдеш вале, йохкархочунгара доагӀар хьадеха лоӀаме хургволаш. Цхьа ха яьлча шаккха оагӀо тешаш бола юкъелаттараш гучабийлар. Эцархочо юкъелаттачунга ахча дӀалора, йохкархочо кхыча меттигара цунгара е цун валий волачунгара из хьаэцар. Ахча массаза дӀа а ваха дӀадала дезаш хилацар, хӀана аьлча юкъелаттачара шоашка долча ахчана пайда эца бокъо йолашбар. Физически ахч дӀадахийтар соцадеро ахч такхар сихадир, дайгӀадир, кхерамза дерзадир. Такхар дӀадаккхар е блокировать дар — цу махбара системан цхьа тӀатоха хьисап хинна дӀаэттар. Компьютерни технологеш дегӀайоалаярца банкера наличнидоаца такхараш аттагӀа а сихагӀа а хилар. Цхьабакъда, цох пайда эцаш хилча, къайлагӀдолча хоамбара дакъа гучадаккха декхар да тӀехьахьежача органашта, Паччахьалкхен такхара тӀахьажар аттача дерзаде вӀаштӀехьадаьннад физически ахча дӀахьадахийтара меттел юкъелатташбола нах оттабарца — царна тӀехьахьажача тоъам бар е уж «тамашийна» гӀулакхашта теркам бе декхарийлабича. Ах пайда дӀаэцаш дола транзакционни доадар лохаде а эшам бар. КӀезигагӀа юкъелаттачарна доалара а йолаш, кхерамза а йолаш, даьраьгӀа йолаш гаьнара махбара система кхолла гӀийртаб. Бакъда, контрагенташта юкъе налични ахч санна аттеи тешамеи дӀахьатасса «электронни ахч» де гӀертар аьттув боацаш дисад. Компьютера моллагӀча цифровой информацена тарра кеп хьае хар бахьане, цхьа электронни «монета» тайп-тайпарча такхара дуккхаза пайдане хиннай — эцархо товара ахч дӀа а денна, цу электронни «ахча» тарра кеп кхыволча йохкархочун дӀадахьийта йиш хиннай. Из бахьан долаш криптовалюта йоацача, моллагӀча электронни махбара системе тешамевола юкъелаттар ва бехктокхаме эцархочунна нийса ахча кхачара. Марк Андрессена яхачох, «Биткойн» яха система ширача информационни проблеман хьалхара практически жоп да — шин оагӀора а хоам дӀабохийташ йолча йийлача мазе канала чу а юкъера тешам боацача хана, царна юкъе из мишта дегӀабоалабергба. «Биткойн» эггара хьалхагӀа гӀойле ялар Интернета чу гӀолла арара тешаш юкъе ца кхувлаш нийсса хьакъа бокъо кхыволча сага дӀале, ала доагӀа, дӀаданар саго къувсам бе йиш йолаш дац, операци чакхъяьккхара йола белгалла йоал яц, моллагӀа транзакцеш хӀара оагӀона мах боацаш. «Биткойн» хьахьокх мел даьрегӀа хила йиш йолаш я ахча дӀахьийтар аьннад Билл Гейтс Bloomberg интервью чу.

Белха принцип

Биткоинаш йоазув хьисапе, еррига транзакцеш дӀадохийтачун/хьатӀаэцачун биткойн-адрес латташ, амма бокъонцаволча цу адресий даьх хоам боацаш, кхоачаме, йийлача (шифрованни йоацача) кепе дӀайилла уллача, реплицированни йийкъайолча база чухьа мара хилац. МоллагӀча доалахочун хӀанзара биткойни массалах лаьца база чухьа къаьстта йоазув дац. Транзакце зӀы ларде йилача мара кхетаме хилац биткойн-адресаца бувзам бола хӀанзара биткойне дукхал. Вешта аьлча, зе мегаргда цхьан адреса 1 биткойн хьатӀадаьналга, кхыйолча транзакце гӀолла цу адреса тӀа 2 биткойна даьналга, кхоалагӀча транзакцес цу адреса тӀара 1 биткойна дахийталга. ХӀаьта, база чухьа къаьсттача адресага хӀанз мел биткойн доалахь да гойташ йоазув дац — моллагӀча хана уж атта дагарде бокъо хул. Иштта лархӀар клиентски программаш шоаш кхолл, пайдаэцачо хоам къаьст-къаьста хилар ца зе тарлу.

ДӀоагӀаш

ХӀара системан пайдаэцархочо боарамбоаца доагӀий кайра кхолл йиша я (ECDSA алгоритм secp256k1 хьисапашца). Къайлача доагӀий боарам — 256 бит ба, хӀаьта цун гӀаьххьа долча дийлача доагӀий — 512 бит.

Трезор — аппаратни дӀоагӀаш лорадерг

Керттера доагӀий пайда эцар — биткойн-адрес кхоллареи транзакцеш вӀашагӀтохара бокъо йоалаяреи. Бакъда, уж лелае мегаргья цифровой йоазувна е яздера шифровани еш. Керда доагӀий кайра кхоллар лоӀаме да, Интернетацара е мазацара бувзам ца эшаш. Кхелладола доагӀаш ший къаьсттача шифрованни wallet.dat («бохч») яхача файла чу дӀадилла да. Пайдаэцачо «wallet.dat» яхача файла чура информацен тӀагӀолга пароль хьакхолл, ший доагӀий кайрага кхачара духьа. Биктйнашта доалдара из файл хилар белгалла дац — дукхагӀча даькъе моллагӀча бесса къайла доагӀа эцар кхоачам болаш да. МоллагӀча носителе тӀа дӀадахка йиш я доагӀаш, дагалоацама карта тӀа совгӀа каьхата кепе а. Пайда эцача хана атта долаш онлайн-бохчаш хул, масала, Blockchain, Circle Snapcard е Coinbase. Бакъда, иззамо оатхало доагӀаш лорадара дарж лохаду, хӀана аьлча из санна йолча сервиса сайтацара проблемаш, цун довхар, биткойнаш лелаярах талхар де е йоае хьашт йолаш да.

Адресаци

Адресаш кхолл ассиметрични криптографически доагӀий кайра хьаяра гӀо дерца, цу гӀулакха Интернет эшаш яц. Саг, ший безамага хьажжа хьакхелла, боарамбоаца адресаш хила лоӀаме ва. ХӀара хиламегача адресага нийсхал я биткоинах латташ. Деррига адресаш кӀезига мукъагӀа ахча дола хувцамех лораяь йолча транзакце блоке децентрализовани зӀы чухьа дӀаяздаь да. Адрес хьакхоллачхана цун нийсхал массаза вӀалла яц, из лакхъе йиш я биткойнаш хьатӀатувсарца е керда биткойнаш кхолларцеи майнингаца комиссен сбораш ерцаи. Биткойн-адрес дийла доагӀан къаьстача хувцамех хьахинна байте аргӀа я. ДукхагӀйолча хана из Base58 кодировке дӀаязду, 34 латиний алапаши висараши дола мугӀа тара йола, хӀара сага харцахьа йола символашта санна хеталу, масала: 1A1zP1eP5QGefi2DMPTfTL5SLmv7DivfNa (эггара хьалха хьакхелла биткойн-адрес). Адреса с небольшим количеством неслучайных символов могут быть получены путём перебора. КӀезига йолаш цаховшйоаца символах латт адресаш хоаржамца карагӀдоагӀа. хьалхара адреса символ массахана адреса ца1 хул, е мультиподписешца кхеллача адресашта кхоъ хул. Адреса чу цаховш даь гӀалаташ белгалдоахаш даь тӀеххьара сумма я.

Биткойнаш адреса дӀадахьийтар тӀаэцачун формальни корректности адреса тӀахьожам беш кхоачашхул, амма цун доагӀашдола наьха а къайла а доагӀий урхал доацаш. Иштта адресаш 1111111111111111111114oLvT2 е 1BitcoinEaterAddressDontSendf59kuE нийса хул, бакъда, цун тара приватни доагӀа кхоллар вычислительни дукха дац. цу мо долча адресашта дӀадахьийта дола биткойнашца сага пайда эца вӀаштӀехьа дац, хӀаьта а цхьацца бахьанашца биткойнаш цар тӀа хьатӀадоагӀа. Масала, лайчилла бетта 2021 шерага хьажача 1111111111111111111114oLvT2 адреса тӀа 113 эзар транзакце хинна 270 дукхагӀа биткойнаш хьатӀадаьккхад, 1BitcoinEaterAddressDontSendf59kuE адреса тӀа — 13 биткойнал дукхагӀа 300 транзакцех. Адресаш иштта QR-кодаш е кхыдола штрихкодаш санна хила мег, машенас, масала, мобильни устройствас, кхетадергдолаш. Къайла доагӀа доадаь хуле биткойн-мазас кхыдола хьаькъа бокъонех тешал хьатӀаэцац. Долашдолча адреса керда доагӀа кхолл карагӀдаргдац, хӀана аьлча хӀара къаьсттача доагӀий кайрага ший адрес да. Адресаца бувзамбола, къайла доагӀа доацача биткойнаш тӀа ца кхоачаш, бокъонца дӀайоалаш хул. 2013 шера лайчилла бетта чаккхенгахьа ВВС чухьа сюжет дӀаяхар, меттигера кхалаш тӀа адреса къайла доагӀа тӀадолла, 2009 шера денз 7,5 эзар биткойн ила, хьалха дӀакхесса хинна компьютера жесткий диск. Хоамашка хайнад британца биткойна мах айбеналга, «кхетадаьд ше фу даьд». «Оахкам» деча юкъа дайнача биткойне мах 7,5 млн доллара тӀехьбаьннабар.

Белгалдаккхар

Литература

• Михаил Решевский. Золотая лихорадка ΧΧΙ век // ComputerBild : журнал. — 2011. — 15 маьцхали (№ 17). — С. 64—69.
• Виталий Пряхин. Чековая книжка анархиста // Мир ПК : журнал. — 2011. — Тов (№ 9). — С. 14—16. — ISSN 02353520.
• Алексей Кутовенко. Цифровая лихорадка // UPgrade : журнал. — 2011. — 12 тов (№ 35). — С. 38—40. — ISSN 1680-4694.
• Виктор Фомин. Деньги: план ฿ // MAXIM : журнал. — 2014. — № 143. — С. 82—87. — ISSN 1682-8976.
• Овчинский В. С., Ларина Е. С. Кибервойны XXI века.О чём умолчал Эдвард Сноуден. — М.: Книжный мир, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-8041-0723-0.
• Satoshi Nakamoto. Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System. — 2008. — 9 с.
• Пол Форд. Биткойн может оказаться последней «безопасной гаванью» глобальной экономики перевод статьи Bitcoin May Be the Global Economy’s Last Safe Haven // BloombergBusinessweek, March 28, 2013
• Сергей Голубицкий. Монеты и симулякры  (неопр.). Архиваци яьй оригинала тӀара 2.11.2014. // Бизнес-журнал, 18 Января 2014
• Джерри Брито, Эли Дурадо. Криптовалюты // Mercatus Center, George Mason University. — 2014.
• Пол Винья и Майкл Кейси. Эпоха криптовалют. Как биткоин и блокчейн меняют мировой экономический порядок — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2017. — 432 с. — ISBN 978-5-00100-747-0
• Сергей Базанов. Биткоин для всех. Популярно о первой распределённой одноранговой денежной системе. — Ridero, 2018. — 248 с. — ISBN 978-5-4493-6582-8.
• Saifedean Ammous. The Bitcoin Standard: The Decentralized Alternative to Central Banking. — New York: John Wiley & Sons Inc, 2018. — 304 с. — ISBN 978-1-119-47386-2.

ТӀатовжамаш

• Bitcoin Project
• Просмотр биткойн-транзакций и аналитика биткойн-сети
• Котировка Биткойна на крупных площадках обмена
• Карта мест где принимают биткойны
• Bitcoin: The political ‘virtual’ of an intangible material currency // International Journal of Community Currency Research Volume 17 (2013) Section A 8-18
• Актуальный курс и рыночная капитализация криптовалют
• Технические данные о блокчейне Bitcoin и Bitcoin Cash
• Обозреватель блоков и аналитики Bitcoin
• Графики состояния пула неподтверждённых транзакций (mempool)