Гӏалгӏай мотт
| Гӏалгӏай мотт | |
|---|---|
| Ший цӀи |
ГӀалгӀай мотт гӏалгӏай гӏалгӏай мотт |
| Паччахьалкхенаш | Эрсече, ГӀазакхстане |
| Керттера статус | ГӀалгӀайче |
| Урхалду организаци | ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт |
| Мотт ле́беча́р дукхал | гаргга 306 000 саг |
| Рейтинг | 23 моттиг (Эрсече) |
| Статус | vulnerable (мела)[1] |
| Классификаци | |
| ОагӀат | Евразера метташ |
|
Даькъастен лакхера дезал
|
|
| Йоазув | кириллица |
| Меттай кодаш | |
| ГОСТ 7.75–97 | инг 205 |
| ISO 639-1 | — |
| ISO 639-2 | inh |
| ISO 639-3 | inh |
| WALS | ing |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 1068 |
| Ethnologue | inh |
| IETF | inh |
| Glottolog | ingu1240 |
 РУВИКИ укх меттала | |
ГӀалгӀай мотт, е нана мотт, иштта наьна мотт (эрс: Ингушский язык, ингал: Ingush language) — гӀалгӀай къаман мотт ба. Баьржа ба Даькъасте. Ерригача Эрсече гӀалгӀай мотт бувцаш гаргга 306 000 (кхо бӀаь ялх эзар) саг ва. Цул совгӀа гӀалгӀай мотт ба Казахехьа, иштта нагг-наггахьа Туркий Мехка а, кхыдолча Гаргарча Малхбоален мехкашка а.
ГӀалгӀай Республике гӀалгӀай мотт паччахьалкхен мотт ба.
МоцагӀа, гӀалгӀаша шоайла гӀалгӀай мотт шаьра бувцача хана, боккхийча наха оалаш дешаш дар:
- «На́на мотт — дунен кор»;
- «На́на мотт — Даьла совгӀат»;
- «ГӀалгӀай мотт — меттай мотт».
Йоазув
ХӀанзарча гӀалгӀай алапата чу 46 алап да.
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| А а | Аь аь | Б б | В в | Г г | ГӀ гӀ | Д д |
| (а) | (аь) | (бэ) | (вэ) | (гэ) | (гӀа) | (дэ) |
|
| ||||||
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| Е е | Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й | К к |
| (е) | (ё) | (жэ) | (зэ) | (и) | (йот) | (ка) |
|
| ||||||
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| Кх кх | Къ къ | КӀ кӀ | Л л | М м | Н н | О о |
| (кха) | (къа) | (кӀа) | (эл) | (эм) | (эн) | (о) |
|
| ||||||
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| П п | ПӀ пӀ | Р р | С с | Т т | ТӀ тӀ | У у |
| (пэ) | (пӀа) | (эр) | (эс) | (тэ) | (тӀа) | (у) |
|
| ||||||
| 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 |
| Ф ф | Х х | Хь хь | ХӀ хӀ | Ц ц | ЦӀ цӀ | Ч ч |
| (эф) | (ха) | (хьа) | (хӀа) | (цэ) | (цӀа) | (че) |
|
| ||||||
| 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 |
| ЧӀ чӀ | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э |
| (чӀе) | (ша) | (ща) | (чӀоагӀа хьарак) |
(ы) | (кӀаьда хьарак) |
(э) |
|
| ||||||
| 43 | 44 | 45 | 46 | |||
| Ю ю | Я я | Яь яь | Ӏ Ӏ | |||
| (ю) | (я) | (яь) | (Ӏа) | |||
|
| ||||||
ГӀалгӀай меттала хоам боаржабу гӀирсаш
- Телевидении радиои
- Газеташ
- «Сердало» (мехка газет, 1923-ча шера денз)
- «Ачалкхен колхозхо» (Ачалукский колхозник, Ачалкхен шахьар, 1941 шу)
- «Байракх» (Знамя, {{кхм|Первомайский район (Чечено-Ингушская АССР)|Первомайски шахьар]], 1958—1960 шераш)
- «Къахьегама байракх» (Знамя труда, Шолжа территориальни колхозна-совхоза урхале, 1962—1963 шераш)
- «Ленина байракх» (Ленинское знамя, Наьсарен шахьар, 1958 шу)
- «Наьсарен колхозхо» (Назрановский колхозник, Наьсарен шахьар, 1939—1943 шераш)
- Журналаш
- «СелаӀад» («Радуга», бетт-бетта арадувл, берий, 1986-ча шера денз)
- «Молодёжь Ингушетии» (2002 шу)
- «Даймохк», кӀир-кӀира ГӀалме шахьаре арадувл (2006-ча шера денз).
- Литературан ГӀалгӀайче
ГӀалгӀай РУВИКИ
Карарча хана болх беш я гӀалгӀай меттала РУВИКИ (вешта аьлча: «ГӀалгӀай РУВИКИ»), хьалхара тоадар цу чу даь хиннад 2018 шера[2]. Тахан 2026 шера маьцхали бетта 14 дийнахьа, (UTC ханах) 2:51-га диллача, раздела чу 1960 статья я (хӀаьта еррига 10 268 оагӀув я); раздела чу дӀаязвеннав 2916 доакъашхо, царех шиъ ва администратора статус йолаш; 25 доакъашхочо цхьа хувцам мукъагӀа баьб тӀехьарча 30 дийнахьа; раздел хьайийлача хана денз 49 020 хувцам баьб[3].
Лексикографи
ГӀалгӀай мотт тохкаш, йоазув эттачул тӀехьагӀа, дукха хаттараш доашхаш, новкъостал деш хиннай Буро тӀа 1926-ча шера хьайийла йола ГӀалгӀай хьалхара Ӏилман-тохкама институт. Лоамарой халкъан дешара практикан институте курсаш яьхай гӀалгӀай мотт хьеха кийчбаьча хьехархоша. ГӀалгӀай метта лексикографех болх дӀаболабаьр ва Малсаганаькъан Зоврбик. 1925-ча шера цо арахийцад ГӀалгӀай метта грамматика шийца хьалхара гӀалгӀай-эрсий дошлорг долаш. Цу тӀа хиннад 2010 дош, иштта цунна юкъеяхай 118 этноними, антропоними, топоними. ДӀахо ара мел хийцача лексикографе балхашта лард хиннай П. К. Услареи Малсаганаькъан Зоврбикеи арахийца дошлоргаш. 1920—1940 шерашка арадаьннад Ужаханаькъан Мухьмада, Малсаганаькъан И., Малсаганаькъан М. арахийца дошлоргаш. 1942-ча шера Оздой И. арадаьккхад гӀалгӀай хьалхара орфографически дошлорг, 5680 дош юкъедолаш. Эггара хьалха эрсий-гӀалгӀай дошлорг арадаьккхар ва Малсаганаькъан И. Цу дошлорго чулаьцад 6989 дош. 1930-ча шерашка эттай гӀалгӀай терминологи. 1933-ча шера араяьннай ГӀалгӀай терминологе гуллама ши номер: цхьа номер 1933-ча шера маьтсела беттеи, шоллагӀйола номер цу шера аьтинга беттеи. Хьалхарча гуллама юкъеяхай Жамботанаькъан И. гулаяь 331 математикан термин, шоллагӀча гуллама юкъе Малсаганаькъан Дошлакъас гулъяь делопроизводствон терминаш хиннай, иштта Овшанаькъан Мухьмада гулъяь физикан географех йола терминаши. 1961-ча шера Оздой И. А. Чокаев К. З. арахийцад лоаца эрсий-нохч-гӀалгӀай юкъара-политически терминай дошлорг-хоамашка. 1960-ча шера а дешаш тохкаш иштта дукха балхаш даьд[4].
ТӀатовжамаш
- Интернет-проект «ГӀалгӀайче: Исторически параллель» — ГӀалгӀай Мотт
Литература
- Куркиев А. С. Основные вопросы лексикологии ингушского языка. — Грозный : Чечено-ингушское книжное издательство, 1979.
 | Ер статья РУВИКИ гӀалгӀай меттала раздела хержача статьяшта юкъейоагӀаш я. |