Ф
| Кириллица алап Ф | |||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Фф | |||||||||||||||||||||||
|
Сурт
|
|||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||
| Экамаш | |||||||||||||||||||||||
| ЦӀи |
Ф: cyrillic capital letter ef ф: cyrillic small letter ef |
||||||||||||||||||||||
| Юникод |
Ф: U+0424 ф: U+0444 |
||||||||||||||||||||||
| HTML-код |
Ф: Ф или Фф: ф или ф |
||||||||||||||||||||||
| UTF-16 |
Ф: 0x424 ф: 0x444 |
||||||||||||||||||||||
| URL-код |
Ф: %D0%A4 ф: %D1%84 |
||||||||||||||||||||||
Ф ф (Ф ф; хьаалар: [ф], цӀи эф[1], цкъаза аббревиатурашка — фэ[2]) — кириллицан алап. Болгарой алапата чу 21-гӀа алап да, эрсий чу 22-гӀа алап да, кӀайэрсий алапата чу — 23-гӀа алап да, сербий алапатеи украинхой алапатеи — 25-гӀа да, македонхой алапата чу — 26-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из 29-гӀа алап да.
Кавказе
ГӀалгӀай меттала
Цхьадолча лоалаха дахача Кавказа къамашка мо а доацаш, гӀалгӀай меттала ф оаз йолаш я. Кхыча метташка ф алап алапата чу долаш дале а, эрсий метта тӀара хьаийцача дешашка мара леладеш дац из. ГӀалгӀай мотт кхыча кавказхой метташта юкъе цу хӀаманца эргалга лоархӀ, цудухьа цхьаболча тохкамхоша из оаз гӀалгӀаша кхычахьара хьаийца я яхаш къамаьлаш хул деш. Кхыча Ӏилманхоша из нийса цахилар белгалдоах, цу алапацара дешаш лоадам бола дешаш а хиларах, иштта кхыдола далилаш а доаладу цар[3].
- Дешаш
Нохчий меттала
Нохчий меттала ф яха оаз яц аьнна лоархӀ. ГӀалгӀай меттала ф долаш леладеш дола дешаш нохчий ӀаьдалагӀа е хӀ долаш хул (фу — хӀу, форд — хӀорд), е п долаш хул (фараз — параз), хийла м долаш а хул (Фарта — Марта)
Славаьний метташка
Ф алап яний меттацара хьаийца да славаьний метташка юкъерча бӀаьшерашка[1]. ХӀанзарча эрсий меттала «Ф» духхьала хьаийдаьча дешашка мара леладеш дац ала йиш йолаш да[1], из хила йиш йолаш да чӀоагӀа [ф] долаш е кӀаьда [ф'] долаш (укх алапашта хьалха хилча: «е», «ё», «и», «ю», «я», «ь»). Славаьний овла болча дешашка «Ф» оазаш юстача дешашка нийслу (фукать, фыркать), йоазон е оазий кеп чӀоагӀа хувцаденнача дешашка (дрофа, филин, Фили). Хьалха цу алапах ферт яхад эрсаша[1].
«Ф» долаш эрсий метта хьаийцача дешай масалаш:
- яний метта тӀара: «катастрофа, Фёдор»;
- латиний метта тӀара: «федерация, эффект»;
- немций метта тӀара: «картофель» (Kartoffel яхачох), «фунт» (Pfund яхачох);
- голландхой метта?! тӀара: «флаг».
Алапа куц
Кириллице дукхагӀа 22-гӀа лоархӀ ший аргӀагӀа 
куц долаш а хул; глаголице 23-гӀа доагӀаш да ер куц а долаш: 
е (ширагӀа йола кеп) урагӀа бӀаьхагӀа бола бийсабарг ба пхорагӀа така а хьекха юкъегӀолла шаккхе йист болча кагий тӀадамаш а латташ. Шинна а алапатагахь цун таьрахьашцара маӀан — 500 я. Кириллицан а глаголицан а алап яний алапа тӀара доагӀаш да — фи (Φ, φ) алапа тӀара.
Духхьашха «Ф» алап [ф] оаз дӀаязъергйолаш мара леладеш хиннадац эрсий меттала (къора бордий-царгий спирант) хьаийцача дешашка, фита (Ѳ, ѳ) яхача алапаца цхьабахьан тарра; кастта [в] оаз цхьайолача позицешка [ф] хьахила йола ма яллинге славаьний дешашка нийсдала а доладеннад из алап хьааларга хьежжа «В» алапа е «ХВ» яхачоа когаметта.
БӀорахой шрифт хьалхарча эршагӀа юкъейоаккхача хана (1707—1708) «Ф» алап дӀадаьккха хиннад фита мара лела ца деш; цхьабакъда шоллагӀча эршагӀа (1710) ферт юхаметтаоттадаь хиннад этиологега хьежжа тайп-тайпара уж ши алап яз а деш. 1917—1918-ча шерашка хиннача орфографе реморашка фита дӀадаьккхад [ф] фонема белгалйоаккхаш цхьа алап мара ца дуташ.
Кодий улг
| Кодировка | Регистр | Итлашха код |
Ялхийттлашха код |
БархӀлашха код |
Шоллашха код |
|---|---|---|---|---|---|
| Юникод | Доккха | 1060 | 0424 | 002044 | 00000100 00100100 |
| ЗӀамига | 1092 | 0444 | 002104 | 00000100 01000100 | |
| ISO 8859-5 | Доккха | 196 | C4 | 304 | 11000100 |
| ЗӀамига | 228 | E4 | 344 | 11100100 | |
| КОИ-8 | Доккха | 230 | E6 | 346 | 11100110 |
| ЗӀамига | 198 | C6 | 306 | 11000110 | |
| Windows 1251 | Доккха | 212 | D4 | 324 | 11010100 |
| ЗӀамига | 244 | F4 | 364 | 11110100 |
HTML чу доккха Ф Ф аьнна е Ф аьнна язде йиш я, тӀаккха зӀамига дарр (ф) — ф е ф аьнна.
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 3 4 Николаенко, 2013.
- ↑ Лопатин и др., 2007, оа. 192.
- ↑ Тариева, 2019.
Литература
- Булич С. К. Ф // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- Тариева Л. У. К вопросу о фонеме <ф> в ингушском языке // Об исконности фонемы «Ф» в ингушском языке. — Назрань: ООО «Кеп», 2019. — С. 135—157. — 160 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-4482-0059-5.
- Карский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография / отв. ред. акад. В. И. Борковский. — 2-е изд., факсимильное. — Л., М. (факс.): Из-во АН СССР; из-во «Наука» (факс.), 1928, 1979 (факс.). — С. 200. — 494 с. — 2700 экз.
- Валгина Н. С., Еськова Н. А., Иванова О. Е., Кузьмина С. М., Лопатин В. В., Чельцова Л. К. Правила русской орфографии и пунктуации. Полный академический справочник / Под ред. В. В. Лопатина; Институт русского языка им. В. В. Виноградова РАН; Орфографическая комиссия при Отделении историко-филологических наук РАН. — М.: Эксмо, 2007. — 480 с. — ISBN 978-5-699-18553-5.
ТӀатовжамаш
- Леонид Николаенко. Фокус с раздвоением: как в русском алфавите появилась самая редкая буква (неопр.) (статья). vokrugsveta.ru. «Вокруг света» — официальный журнал Русского географического общества (РГО) (2013). — Глав. ред. сайта А. Комаровская. Хоам хьаийца таьрахь: 20.11.2025.
- Ф / мазаоагӀув Scriptsource.org (ингл.)
- ф / мазаоагӀув Scriptsource.org (ингл.)
 |
|---|
