Дагарга сом

Рувики материал
Дагарга сом
Паччахьалкхе
Изображение

Дагарга сом (эрс: цифровой рубль) — РФ Юккъерча Банко арахецаш латта Цифровая валюта Центрального банка дагарга валюта да, хӀанзе а йолаш йолча шин ахчан ке́па (кара леладеш долчоаи, кара леладеш доацачоаи) кхоалагӀа тӀатохаш йола тӀатохаш йола ахчан кеп я. Дагарга сом Банко дагарга кепе арахецаргда. Цо чулоац кара леладеш долчеи кара леладеш доацачеи сома белгалонаш[1].

Тархьар

Криптовалюта дегӀадара тӀагӀолла 2017-ча шера ардара бетта вӀашагӀъеллай доалчен соцамах криптосом кхолларах йола проект[2].

Къамашта юкъерча расчетах йолча Банко баьча юкъарча маьхах, 2020 шу дузаш 80 % юкъера банкаш шоай дагарга валюта кхоллаш къахьегаш хиннай[3].

2020-ча шера ардара бетта РФ ЮБ дагарга сом кхолларах йола доклад кийчъяьй[4]. ЧӀоагӀдаь хиннад ЦВЦБ криптовалюта хургдоацилга, Эрсечен Банко арахецаш хургдоландаь. Дагарга сома таьрахьаш шоай уникальни дагарга код  (эрс.) йолаш хургда. ЦВЦБ кара леладеш долчеи кара леладеш доацачеи ахчан белгалонаш чулоацаш хила дезаш да — дистанционно а офлайн-бохча чу гӀолла а мах бе йиш хургья; Дагарга сом конвертаци еш хургда 1:1 курсах.

2021-ча шера бекарга бетта РФ ЮБ хоам баьб проект йодаш хиларах. Хьахержай Эрсечен Банка ахчан институташта бохчаш хьадела модель. 2021-ча шера лийрхӀад дагарга сома оамалаш тохкаш цхьа платформа хьае[5].

2021-ча шера аьтинга бетта ЮБ белгалъяьккхай дагарга сома оамалаш тохкаш 2022-ча шера наджгоанцхой бетта тестировани дӀахьоргйола шийтта банк: Ак Барс Банк, Альфа-банк, Банк ДОМ.РФ, Банк ВТБ, Газпромбанк, Тинькофф Банк, Промсвязьбанк, Росбанк, Сбербанк, СКБ-банк, Банк СОЮЗ, ТКБ банк[6] 2022-ча шера наджгоанцхой бетта 19-ча дийнахьа тестировани йолаяьй[7]. 2022-ча шера саькура бетта 15-ча дийнахьа Эрсечен Банкои, иштта базара доакъашхошеи дагарга сома платформан тестировани йолаяьй[8][9].

2023-ча шера маьтсела бетта 16-ча дийнахьа Паччахьалкхен Думе духхьашха йийшай дагарга сомах йола законопроект[10]. 2023-ча шера аьтинга бетта 20-ча дийнахьа дагарга валюта барта объект хилар къоабалдеш йола проект Паччахьалкхен Думас тӀаийцай[11][12].

2023-ча шера кӀимарса бетта 24-ча дийнахьа Эрсечен президента Путин Владимира дагарга сом юкъедоаладарахи платформа кхолларахи дола закон тӀаийцад. Закона керттера положенеш лаьрххӀа юкъедаьхкад 2023-ча шера маьцхали бетта 1-ча дийнахьа[13]. Цо аьттув беннаб ЮБ дагарга сомашца пилотни проект йолае, цунна юкъе дакъа лоацаш хиннав 11 банка доакъашхо[14].

2023-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа Эрсечен Банко къоабалъяьй дагарга сома логотип  (эрс.)[15], цул тӀехьагӀа видео кепатехай[16].

2023-ча шера маьцхали бетта денз дагарга сом миштад хьожаш ба лелаеча операцешкахьа[17].

2024-ча шера кӀимарса бетта 17-ча дийнахьа Путин Владимира хоам баьб пилотни проекта юкъе дакъа лоацаш 12 банки, 600 физичесаки саги, 11 регионера 22 предприятеи. 2024-ча шера аьтинга бетта баьча соцамах дагарга сомаца 27 эзар перевод яьй, цул совгӀа 7 эзарал совгӀа эцар кхоачашдаьд. Цу тӀагӀолла Эрсечен президента дагарга сома доазув шерде лаьрхӀад[18].

2025-ча шера наджгоанцхой бетта 28-ча дийнахьа хоам хиннаб Эрсечен Банко Минфинацеи Казначействонцеи цхьана дагарга сом буламе  (эрс.) леладаргахьа миштад хьажарах. 2025-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа денз дагарга сом массанахьа дӀадоладергдолаш да[19].

2025-ча шера саькура бетта 4-ча дийнахьа Эрсечен Банко зийннад дагарга сомах тайп-тайпара доацараш доаржадеш латтилга дӀа-хьа кхувсача тӀатовжамашка гӀолла, цо наха юкъе кхерам боаржабаьб. Дагарга сома тӀа баьлча ахчацара гӀулакх шоай лоӀамах ца хилар кхер нах, из хьалхадоах хоамаша. ЮБ дувцачоа духьала хоам баьб долча ахчанна тӀатохаш кхоачам хургхиларах дагарга сомах, бӀорахой шоай лоӀамах хургхилар моллагӀа дола ахча[20].

2025-ча шера саькура бетта ЮБ лаьрхӀад 2025-ча кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа юкъедоаладе лаьрхӀа дагарга сом тӀехьадаккха[21].

2025-ча шера маьтсела бетта тӀехьарча деношка баьча соцамах, ЮБ доакъашхоша 63 эзар перевод яьй, царна юкъе 13 эзар эцар кхоачашдаьд. Хьадийла 2500 бохча да, 15 банка доакъашхошта йийла я операцеш[22].

2025-ча шера кӀимарса бетта 15-ча дийнахьа РФ Госдумас дагарга сом юкъедоаладарах кхозлагӀа дийшад закон, иштта кхайкаяьй базара йола универсальни QR-код. 2026-ча шера тов бетта 1-ча дийнахьа денз банкаш декхарийла хургья нахага операцеш чакхъяхийта. 5 млн совгӀа ахча совдоалаш бола базархой цифрой сом тӀаэца декхарийла бац[23]. Федеральни буламера дӀа мел лур 2026-ча шера арадаьннача законага хьежжа хургда. Из хьокхалургда буламхой балха алапех а, пенсех а, пособех а.

Дагарга сома логотип

Сома хьаракехи цун гомахи латта дагарга сома логотип духхьашха кепатеха араяьккхай Эрсечен Банко 2023-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа видео гойтамга гӀолла[16][24][25].

Юкъара мах

Ахча харца леладарцареи дохкарцареи бола къовсам аттача баккхар дагарга сома башха белгало лоархӀ дукхача эксперташа, транзакцех мел бола хоам Эрсечен Банке хургболандаьи[26].

РФ Ахчан министерсвон дас Силуанов Антона дагарга сом тӀехьаленна дика лоархӀ. Цун тешшаме хилар лоархӀ цо цу сома хьалха Центробанк латтар. Булама́ пайдане проект лоархӀ цо деррига гуш хилар бахьан долаш[27].

«Яков и Партнеры» компане эксперташа яхачох (хьалха McKinsey), хила тралу пайда ба 328 млрд сом[28].

Критика

«Сбербанк» во могаяьй доклад, дагарга сома тӀа даргдола ахча 2—4 триллион сом лаьрхӀа, цо кредитни ставкаш айяр кхерам хеташ. Банкех ахаша сом кхоллар тӀаэцаш хиннаяц[29][30].

Дагарга сомо де тарлу зе

ЦВЦБ (CBDC) де тарлу зе да — РФ ахчан системан монополизаци, бӀорахошта ахча леладаргахьа, дохкаргахьа боарам оттабар, цул совгӀа ахча Ӏоадара бокъо йоацаш битар[31]. Эггара боккхагӀа бола кхерам ба дагарга сом юкъедоаладара сов тӀахьожам хилар лакхехьара[32].

Белгалдаккхар

  1. Цифровой рубль | Банк России. cbr.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 20.08.2025.
  2. Цифровой суверенитет. Зачем правительству понадобился крипторубль. Форбс.ру. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  3. Кисаров И. В. О переходе к цифровому рублю // Вестник Тверского государственного университета. Серия: Экономика и управление. № 1 (53), 2021. С. 198—208.
  4. Цифровой рубль. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  5. ЦБ наполнит кошельки цифровыми рублями. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  6. ЦБ выбрал 12 банков для тестирования цифрового рубля. Forbes. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  7. Некоторые российские банки уже тестируют платежи между физлицами с цифровым рублём. ТАСС. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  8. Цифровой рубль: старт тестирования | Банк России. cbr.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  9. В пилотном режиме: в России начались первые испытания цифрового рубля. RT (15.02.2022). Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  10. Госдума приняла в первом чтении законопроект о цифровом рубле. РБК. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  11. Анастасия Кузмичева. Госдума одобрила законопроект о наследовании цифрового рубля. РБК (20.08.2025).
  12. Госдума приняла закон о внедрении цифрового рубля. ТАСС (20.08.2025).
  13. Путин подписал закон о внедрении цифрового рубля. ТАСС (24.07.2023). Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  14. ЦБ РФ начнет пилот с реальными цифровыми рублями после появления законодательной базы. Interfax. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  15. ЦБ утвердил логотип цифрового рубля. ТАСС (3.08.2023). Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  16. 1 2 Банк России. У цифрового рубля появился логотип. rutube.ru (3.08.2023). Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  17. ЦБ РФ: о появлении цифрового рубля не знают более 30% опрошенных россиян. Эксперт (журнал) (19.06.2024). Хоам хьаийца таьрахь: 20.08.2025.
  18. Путин поручил перейти к широкому внедрению цифрового рубля. РИА "Новости" (17.07.2024). Хоам хьаийца таьрахь: 20.08.2025.
  19. ЦБ и Минфин провели первые тесты цифрового рубля в бюджетном процессе, РБК. Техкад укх дийнахьа: 20.08.2025.
  20. ЦБ зафиксировал всплеск мифов о цифровом рубле в мессенджерах и соцсетях, РБК. Техкад укх дийнахьа: 20.08.2025.
  21. ЦБ отложил массовое внедрение цифрового рубля, РБК (20 маьцхали 2025). Техкад укх дийнахьа: 20.08.2025.
  22. Банк России подвел первые итоги пилотирования цифрового рубля, Ведомости. Техкад укх дийнахьа: 20.08.2025.
  23. Госдума утвердила внедрение цифрового рубля, Коммерсантъ (15 кӀимарса 2025). Техкад укх дийнахьа: 20.08.2025.
  24. Фирменный стиль | Банк России. www.cbr.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 20.08.2025.
  25. ЦБ утвердил логотип цифрового рубля. Ведомости (3.08.2023). Хоам хьаийца таьрахь: 20.08.2025.
  26. Каменская К. В. К вопросу введения Цифрового рубля как инструмента противодействия экономическим и финансовым нарушениям // Инновации. Наука. Образование. № 25, 2021. С. 77—84.
  27. Министр финансов России Силуанов назвал создание цифрового рубля перспективным. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  28. Инновационный кошелек. Эксперт (14.02.2024). Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  29. Что не так с цифровым рублём: Сбер предупредил о рисках новой валюты. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  30. Сбербанк оценил, во сколько обойдётся устойчивость цифрового рубля. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
  31. Перспективы внедрения ЦВЦБ в России. Журнал о блокчейне. Хоам хьаийца таьрахь: 20.08.2025.
  32. Максим Стулов. Четыре главные опасности цифрового рубля, Ведомости (21.03.25).

Литература

  • Вершинина О. В., Лабушева Я. Г., Султаниев И. С. Анализ возможностей и рисков введения в обращение цифровых валют центральных банков на примере «цифрового рубля» // Вестник Российского нового университета. Серия: Человек и общество. № 1, 2021. С. 51—60.
  • Каменская К. В. К вопросу введения Цифрового рубля как инструмента противодействия экономическим и финансовым нарушениям // Инновации. Наука. Образование. № 25, 2021. С. 77—84.
  • Кисаров И. В. О переходе к цифровому рублю // Вестник Тверского государственного университета. Серия: Экономика и управление. № 1 (53), 2021. С. 198—208.

ТӀатовжамаш