Ишколера чухецар
Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Б. Н. Ельцина цӀерагӀа йолча библиотекай материалаш

| Каникулаш | |
|---|---|
| Каникулаш. Суртанча Анатолий Янев. 1980-гӀа шераш | |
| Леладар | Дешар далар |
| Хьахинна таьрахь | XIX-ча бӀаьшера шоллагӀа дакъа (Эрсече) |
Ишко́ле́ра чухе́цар, е кани́кулаш (эрс: каникулы) — дешар додача юкъа салаӀар духьа е кхыдолча социальни гӀулакхий духьа планах отта а яь дешарах мукъавоалийта юкъ я. Чухеца ха йоагӀаш я дешарах долча законашца а, ханоргаца долча графикагаца а, дешар телача организаций моттигерча акташца а.
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала из бераш ишколера цӀагӀа чухецандаь я. Къоастам белга а белгалдаккха деза: бераш хӀара дийнахьа цӀагӀа чудолхача хана уж «чудахийтад» оал, амма йоккхача юкъа́ из хилча «чухийцад» оал.
Ширача Руме ахканарча йӀовхала ха Ӏуйран Сириус седкъа гучаба́лара́ нийслуш хиннад, цох Canicula оалаш хиннад — «зӀамига жӀали». Цу деноех «dies caniculares» я́ха́д[1] — «жӀале денош» (кӀимарса бетта 22-ча денгара денз маьцхалий бетта 23-ча денга кхаччалца). Ишта оалаш хиннад аьхке къаьстта йӀайха йолча хана хиннача чухецарах[2][3][4].
Эрсече
Эрсече 1917-ча шерралца каникулы оалаш хиннад ахканарча салоӀама ханах. Владимир Даля дашхара дошлорга чу латташ ер кхетам ба: «Каникулы — жаркое летнее время, и гулянки, праздная пора в учебных заведениях; полные каникулы с 1 июля по 15 августа; местами считают с июня, даже с мая»[5].
Революци хилалехь юххьанцарча ишколашкеи киназа училищешкеи каникула ялх—ворхӀ бетта́ хиннай — го́та́ра баьнначул тӀехьагӀа юхашера из юха а до́ладаллалца. Регионага хьежжа ардара бетта—оагӀой бетта йола а елийя, бӀаьсте (тушола бетта—маьтсела бетта) чакхйоалаш хиннай уж[6].
НИУ ВШЭ Дешар те́лар де́гӀадоаладара института керттера Ӏилман болхло йолча профессор Ирина Абанкинас йоах[7]:
Ишколера каникулаш вайцига е цӀейнашца, е Ӏалама хӀамашца ювзаенна хиннай. Тушола бутт чакхбоалаш — бекарга бутт болалуш хинна паргӀата йоаца каникулаш хий Ӏаржарца ювзаенна хиннай, дукхача регионашка ишколе дӀакхача хала хиннад. Дешара шу тов бетта 1-ча дийнахьа доладалар — Пётрал хьалха хиннача заман ӀадатагӀа хинна эрсий керда шу да. Гурахьара каникулаш — лайчилла бетта цӀейнаш.
1803-ча шера «Предварительные правила народного просвещения» яха дешара реформан керттера бовхамаш тӀахинна каьхат. Цу тӀа, масала, латтар дешара шу маьцхали бетта 1-ча дийнахьа дола а луш тӀадоагӀача шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа йистедалла деза аьнна[8].
Советий Ӏаьдала шерашка дешара шу тайп-тайпарча хана долаллора. Дукхача ишколашка — маьцхали бетта 14-ча дийнахьа.
1935-ча шера Халкъан комиссарий советеи ЦК ВКП(б)-и «Об организации учебной работы и внутреннем распорядке в начальной, неполной средней и средней школе» яха чӀоагӀам арабаьннаб. Каьхато хьаяхачох, дешара шу тов бетта 1-ча дийнахьа долалуш хиннад. Бераш чухеца ха а оттаяь хиннай: гуйран — лайчилла бетта 5-ча денгара 9-чунга кхаччалца, Ӏан — оагӀой бетта 30-ча денгара наджгоанцхой бетта 10-ча денга кхаччалца, бӀаьстанара — тушола бетта 24-ча денгара 31-ча денга кхаччалца, ахканара — дешара шу чакхдаьнначул тӀехьагӀа маьцхали бетта 31-ча денга кхаччалца[8].
Юртарча ишколашка бӀаьстанара каникулаш Шахьарерча къахьегамхой депутатий совета кхоачаш деш йолча комитетий соцамца моттигерча хьа́лага хьежжа кхыча ха́нна оттае йиш йолаш хиннай.
1970-ча шера тов бетта 8-ча денара СССР Министрий совета № 749 йолча чӀоагӀамца[9] оттадаь хиннад ишколашкара занятеш тов бетта 1-ча дийнахьа йола а луш экзаменаши практикеи чу а лоацаш чакхйоаллилга: 1-7 классагка — маьтсела бетта 30-ча дийнахьа, 8 классе — аьтинга бетта 10-ча дийнахьа, 9-10 (11) классашка — аьтинга бетта 25-ча дийнахьа.
ХӀанзарча ишколашка каникулий график 2012-ча шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа № 273-ФЗ йолча «Об образовании в Российской Федерации» яхача законагӀа оттаеш я[10].
Эрсечен студенташта оттаяь каникулий цхьа график яц. Лакхера дешарчений кулхалхоша расписани шоаш увттаю, дешара плани, курси, кепи, производственни практикеи теркалъеш. ДукхагӀа мел йолча хана студенташ экзаменаш йола сесси чакхъяьнначул тӀехьагӀа чухец. Каникулий йӀоахал шерагахь масса дешара ди да хьежжа хул. Дешара шу кхаь е диъ семестра́ е́къаш йолча лакхерча дешарченашка дешара модулашта юкъе кхы а йовкъамаш хила йиш йолаш я[11].
Колледжашкеи техникумашкеи ахканарча салоӀама график лакхерча дешарченашка йолчча принципагӀа я: цкъарчоа сесси я, тӀаккха практика я, тӀаккха каникулаш. Производственни практика йоаца студенташ дукхагӀа июнь чакхбоалаш чухец, экзаменаш яьлча. ТӀаккха производственни практика йола студенташ — кӀимарса бутт чакхбоалаш — маьцхали бутт болалуш хе́ц[11].
Каникулий расписани студенташта деканатереи, дешар луча организаце мазаоагӀони, ший кабинетеи ха́ йиш я.
Кхыча мехкашка
Чухеца ха тайп-тайпарча мехкашка эргаш я. Немцашкахьа дешара шу дукхагӀа йолча хана маьцхали бетта 24-ча денгара тов бетта 15-ча денга кхаччалца хул[7]. Ӏай наджгоанцхой беттагара денз саькура бетта эргача деношка кхаччалца чухец. Гурахьа дешархоша ардара бутт чакхбоалаш салоаӀ, дукхагӀа йолча хана шин кӀира. Ӏийса варца дувзаденна чухецар оагӀой бетта 20—23-ча деношкара наджгоанцхой бетта 3-11 деношка кхаччалца хул.
Суомий мехка бераш аьхки аьтинга бетта 1-ча дийнахьа чухец, тӀаккха маьцхали бутт ахнага кхаччалца цӀагӀа дагӀа уж. Ӏийса варца ювзаенна каникулаш оагӀой бетта 22-ча денгара денз оагӀой бетта 8-ча денга кхаччалца хул. Кераста мархашта тушола бутт чакхбоалаш бекарга бутт дӀаболалуш чухец[12].
США чухеца таьрахьаш эргаш а долаш штатагеи, ишколий округагеи, дешара заведенегеи, дешархой ханагеи хьежжа. Гурахьа дешархоша тов беттаи ардара беттеи салоаӀ, Ӏай — саькура беттеи маьтсела беттеи, бӀаьсте — тушола беттеи бекарга беттеи, аьхки — аьтинга беттагара маьцхали беттага кхаччалца[13].
Ченкехьа дешара шу шин семестра́ дийкъа да, цудухьа Ӏани ахкани мара чухецац уж. Аьхки — кӀимарса беттеи маьцхали беттеи, Ӏай — наджгоанцхой бетта шоллагӀча даькъагара саькура бетта хьалхарча даькъага кхаччалца.
Японе дешара шу бекарга бетта шоллагӀча кӀира́ долалу. Аьхки кӀимарса бутт чакхбоалаш чу а хецийя, маьцхали беттага кхаччалца хул, Ӏай — оагӀой бутт чакхбоаллача хана йола а енна наджгоанцхой бетта 1-ча кӀирага кхаччалца хул, бӀаьсте — тушола бетта юкъе.
Филиппинашка чухеца таьрахьаш Дешара министерствос оттаду. Дешара шу маьцхали бетта дола а делийя, аьтинга бетта чакхдоалл. БӀаьсте дешархоша бекарга бетта цхьан кӀира́ салоаӀ. Ӏийса варца дувзадаь чухецар оагӀой бетта 24-ча дийнахьа долалу, наджгоанцхой бетта 6-гӀа ди даьнначул тӀехьагӀа хьалхарча оршотдийнахьа чакх а дувл. Ишколий директораш шоай лоӀамах кхо ди салаӀа тӀатоха йиш йолаш ба шера[14].
ЮАР дешара шу наджгоанцхой бетта юкъе долалуш а да, диъ даькъе дийкъа́ а да: наджгоанцхой бутт—тушола бутт, бекарга бутт—аьтинга бутт, кӀимарса бутт—тов бутт, ардара бутт—оагӀой бетта юхьиг. ОагӀой бетта «ахканара» каникулаш йолалу, уж цхьан бетта́ — ах бетта́ хул керда дешара шу доладаллалца.
Танзане керда дешара шу кердача шера цӀейнаш йистедаьнначул тӀехьагӀа долалу. Эггара дӀаьхагӀа дола «ахканара» каникулаш оагӀой бетта нийслу. Вож каникулаш беза болча Рамадан бетта хул. Цхьан бетта́ дешархоша кӀимарса бетта салоаӀ[15].
Ишколерча каникулий график
ХӀара Эрсечера дешарче каникулий таьрахьаш ше увттаде йиш йолаш я, Россе Федераце сердало ялара министерствон рекомендацеш теркал а еш.
Рекомендацеша яхачох, четверташ йолча дешара система́ 2025/2026 дешара шера лаьрхӀа чухецара таьрахьаш ераш да[16]:
- гуйранара — ардара бетта 25-ча денгара лайчилла бетта 2-ча денга кхаччалца;
- Ӏан — оагӀой бетта 31-ча денгара лайчилла бетта 2-ча денга кхаччалца;
- бӀаьстен — тушола бетта 28-ча денгара бекарга бетта 5-ча денга кхаччалца;
- ахкан — маьтсела бетта 27-ча денгара маьцхали бетта 31-ча денга кхаччалца;
ЦхьоалагӀча классе ухача берашта кхы а кхоалагӀча четверте салоӀама денош дича бакъахьа да — саькура бетта 16-ча денгара 22-ча денга кхаччалца.
Триместраш йолча системе дешара шу кхаь нийссача даькъе декъаш да, царех хӀарадар цхьатарра йӀаьха йолча шин модула́ е́къаш я. Дешархой пхин кӀира деша ба, цул тӀехьагӀа цхьан кӀира́ каникулашта болх уж.
Триместраш йолча системанна Россе Федераце сердало ялара министерствос белгалдаьха таьрахьаш ераш да[16]:
- хьалхаръяраш — ардара бетта 4—12 денош;
- шоллагӀдараш — лайчилла бетта 15—23 денош;
- кхоалагӀдараш — оагӀой бетта 31-ча денгара наджгоанцхой бетта 11-ча денга кхаччалца;
- йиълагӀъяраш — саькура бетта 21-ча денгара тушола бетта 1-ча денга кхаччалца;
- пхелагӀъяраш — тушола бетта 28-ча денгара бекарга бетта 4-ча денга.
Каникулаш йоацаш кхы а салоӀама денош а да белгалдаьха паччахьалкхен цӀейнаш долча деношка. Цу таьрахьех да Халкъан цхьоаллен ди а, Даьхе лораечун ди а, Толама ди а, кхыдараш а.
Товшхалгахьа
Кинематографе
- «Добро пожаловать, или Посторонним вход воспрещён» (1964)
- «Каникулы Бонифация» (1965)
- «Сто дней после детства» (1975)
- «Каникулы в Простоквашино» (1980)
- «Каникулы Петрова и Васечкина, обыкновенные и невероятные» (1984)
- «Королевство полной луны» (2012)
- «Camp Rock: Музыкальные каникулы» (2008)
Литературе
- Николай Носов «Шурик у дедушки» (1956)
- Юрий Нагибин «Эхо» (1960)
- Рене Госсини, Жак-Жак Сампе «Каникулы малыша Николя» (1962)
- Анатолий Алексин «В Стране Вечных Каникул» (1966)
- Любовь Воронкова «Гуси-лебеди» (1966)
- Евгений Носов «Варька» (1967)
- Владислав Крапивин «Бегство рогатых викингов» (1975)
- Анатолий Гладилин «Секрет Жени Сидорова» (1975)
- Юз Алешковский «Кыш и я в Крыму» (1975)
- Сильвия Труу «Месяц как взрослая» (1978)
- Евгений Велтистов «Миллион и один день каникул» (1979)
- Кир Булычёв «Гостья из будущего. Каникулы в космосе или планета Пять-Четыре» (1986)
- Анатолий Рыбаков «Каникулы Кроша» (1998)
- Тамара Михеева «Асино лето» (2008)
- Наринэ Абгарян «Манюня пишет фантастичЫскЫй роман» (2011)
- Давид Гроссман «С кем бы побегать» (2011)
- Тинатин Мжаванадзе «Лето, бабушка и я» (2022)[17]
- Наталья Евдокимова «Лето пахнет солью» (2023)
- Ольга Бочкова «Правдивые истории из жизни Никиты» (2024)
Белгалдаккхар
- ↑ Holberg J. B. Sirius: Brightest Diamond in the Night Sky. — Chichester, UK: Praxis Publishing, 2007. — P. 22. — ISBN 0-387-48941-X.
- ↑ Каникула // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Вакация // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882. — Т. 1. — С. 163.
- ↑ Зигель Ф. Ю. Сокровищница звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне / Под ред. Г. С. Куликова. — 5-е изд. — М.: Наука, 1986. — С. 126.
- ↑ Каникула // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882. — Т. 2. — С. 84.
- ↑ Воронцова, Ю.. Школы в дореволюционной России: гимназия, реальное училище, земское училище…, sibmama.ru (25 тов 2023). Техкад укх дийнахьа: 23.09.2025.
- ↑ 1 2 Борта, Юлия. Школа выживания. Какие каникулы есть у учеников разных стран, AiF. Техкад укх дийнахьа: 23.09.2025.
- ↑ 1 2 Бурт, В.. «Девочки могли отвлекать мальчиков от учебы, но об этом не говорили». Как начинали учебный год при царе и в СССР, Мослента (27 маьцхали 2023). Техкад укх дийнахьа: 23.09.2025.
- ↑ Об Уставе средней общеобразовательной школы (не действует на территории РФ 22.07.16 на основании постановления Правительства Российской Федерации от 11.07.2016 N 656) от 08 сентября 1970. docs.cntd.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2025.
- ↑ Федеральный закон "Об образовании в Российской Федерации" от 29.12.2012 N 273-ФЗ (неопр.). КонсультантПлюс. Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2025.
- ↑ 1 2 Платят ли стипендию студентам во время летних каникул, Банки.ру. Техкад укх дийнахьа: 23.09.2025.
- ↑ Школьные каникулы и отпуск учителей в разных странах, Repit Блог (4 аьтинга 2023). Техкад укх дийнахьа: 23.09.2025.
- ↑ School Holidays in the US 2024-2025 (ингал.). www.tutorchase.com. Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2025.
- ↑ Каникулы в филиппинских школах (неопр.). TravelAsk. Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2025.
- ↑ Как работает система образования в Танзании? (неопр.). Forbes.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2025.
- ↑ 1 2 График школьных каникул в 2025/26 учебном году, Известия (19 маьцхали 2025). Техкад укх дийнахьа: 23.09.2025.
- ↑ Книги о лете и о летних каникулах, рекомендуемые для чтения детям и подросткам. VK. Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2025.
Литература
- Барканов С. В. Социальные и педагогические условия развития системы каникулярного отдыха и оздоровления детей: Дис. канд. пед. наук (13.00.02). — Кострома: КГПУ им. Некрасова, 2004. — 247 с.
- Ишимова А. И. Каникулы 1844 года, или Поездка в Москву / Соч. Александры Ишимовой.. — Санкт-Петербург: тип. Имп. Акад. наук, 1846.

- Кижаева Д. В. Школьные каникулы в сети или онлайн лагерь как альтернатива классической смене детского отдыха и оздоровления //Аспирант. — 2021. — №. 2. — С. 87-89.
- Мирон Н. И. Лаконично о студенческих каникулах // Мир науки, культуры, образования. — 2015. — № 1 (50).
- Платонова Р. И., Иванова Я. Н., Михина Г. Б. На пути к новой модели организации школьных каникул // Азимут научных исследований: педагогика и психология. — 2020. — № 1 (30).
- Циркуляры и приказы Министерства народного просвещения Российской империи. М., 1878.
- Шмаков С. А. Летний лагерь: вчера и сегодня. Методическое пособие. — Липецк: ИГ «Инфол», 2002. — 384 с.
ТӀатовжамаш
- Богданова А. Как проводили летние каникулы в последние 70 лет. От корабликов из спичек до тетриса, Yupi, ICQ и смартфонов (статья). rbc.ru. РБК (31.08.2022). — рук. объед. ред. П. Г. Канаев. Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2025.