Кока

Кока
Кока
	; Зиза ду кока
Ӏилман классификаци
	ЦӀа: Эукариоташ Доалаче: БаьцовгӀаш Ралс: Зиза хула Класс: Ши дакъа дола ТӀехъаргӀа: Rosanae АргӀа: Хьармакхазизай Дезал: Хьармакха КӀалдезал: Хьачий Триба: Amygdaleae Juss., 1789 Ваьр: Хьач Вид: Кока
Дунен къамашта юкъера Ӏилман цӀи
	Prunus spinosa L., 1753
Синонимаш
	Druparia spinosa Clairv.; Prunus acacia Crantz ex Poir.; Prunus acacia Crantz; Prunus acacia-germanica Crantz; Prunus domestica var. spinosa (L.) Kuntze;
Ареал
ITIS	24802
NCBI	114937
EOL	632461
GRIN	t:30116
IPNI	730297-1
POWO	97-1
WFO	0001007437

Ко́ка (эрс: Тёрн, Терно́вник е Сли́ва колю́чая; лат: Prúnus spinósa) — йоккха йоаца кӀотарг я; кокаш Prunus хьач яхача ваьра кеп я.

Дош

ГӀалгӀай меттала ко́ка (я), ко́ка́ш (я) оал. Эрсий «тёрн» яха дош провославни tьrnъ («кӀарцхал») яхача деша тӀара хьадоагӀа^[2].

Ботанически белгалонаш

Ботаникай сурт да О. В. Томе Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz яхача дешарга чура, 1885

3,5—4,5 м лакхал йола кӀотарг я, эггара лакхагӀа яр а 8 м лакхагӀа яц. Лакх мел лу, из шерлу, кхоталу, листа кӀарцхал хилар бахьан долаш. ХӀара ткъовро я кӀарцхалах йизза. ГӀаьнаш эллиптически да, херхе, 5 см дӀаьха.

Зизилгаш кагий да, уж хьахул бӀаьсти гӀа хьахилалехьа. Зиза дукха тох, къаьстта бекарга-маьтсела бетташка.

Зизай формула: $\ast K_{(5)}\;C_{5}\;A_{20}\;G_{\underline {1}}\;$ .

Цар тӀа кхача сомаш ба герга, хьачашта тара болаш, 12 мм диаметр йолаш, миста, тӀехьа кхачаш.

Кепаш

f. plena . — кӀай зизаш дараш;
f. purpurea — сийрда-цӀе зизаши сийна-цӀи гӀаьнаши дараш;
f. typica — дийла гӀаьнаши зиза коги бараш;
f. puberula — зиза когаш лоха дараш.

Яржар

Ареало чулоац еррига Европа. Из го йиш я Казахехьа, Тунисе, ЗӀамигача Азе, Иране.

Кхотаенна кӀотаргаш я кокаш, дукхагӀа хьахул хьунашка, аренашка, раьгӀенашка. ГӀирмеи Кавказеи царна юкъе нийслу форда тӀехен тӀара 1200—1600 м лакха я́гӀараш.

Кокаш вахаре лелаяр

Ко́ка́ш. Белгорода область

Модз телаш я, цо нокхармозашта доммалхарги дургали Ӏалашъю^[3]у^[4].

Кокаех дарба доал, лазарашта духьала лелаю из наха, гаьга, гаьга кӀаларча оъа, доккхача шорга лазарашта духьала, иштта цӀий цӀендеш, гӀеллуш. Цун зизаех кийчдаьча хих дукха пайда боал. Жимарашта дарба доал кокай гӀаьнех^[5]. ХӀаьта сомаши овлаши басар доаккхаш леладаьд^[6]. Уж бийда йолаш а юъ е шекар дӀа а теха, кхехкайийя.

Кокай дукха гибридаш я кхыча тайпашца хьахинна. Цох гибридни кока оал. Эрсечен юкъерча оаса тӀа кхув гӀамагӀай кока, Ӏаьржача гӀамагӀайца ийна кока '10-17', '16-9', '83'. Сомаш хьаж чӀоагӀагӀа йоагӀаш ба.

Кокай дахча

Кокай дахча чӀоагӀа да, мора-цӀе бос болаш да, атта шаьрлуш а да.

Кокай гаьнаш дӀайогӀа духхьал декоративни уйла йолаш, ковнаш хоздар духьа^[7].

Ингалсий мехка шекарца хьокхаяьча кокаех джин дӀа а техе, цхьан юкъа лоаттаду, иштта хьаю цӀихеза йола дисертни ликер.

Сомех 8 % хиллал левулёза, сахароза яха шекараш доахк, 2,5 % хиллал кислоташ (эггара дукхагӀа Ӏажий), 1 % пектин, витамин С, цӀе пигмент. Цар баге йохаяр бахьан долаш, царех кийчъю варенье, компот, къанз, масхам, иштта супех етт. ГӀаьнашца детта сомаш кофе когаметта леладу.

200 мг% хиллал аскорбинови кислота йоал гӀаьнех. Цкъаза чаьна когаметта лелаю уж.

Овлаехи, сомехи хьаяьккха мутт баьццареи, ӀажагӀеи, цӀеи, мореи, сиреи бесаш долаш хул^[8].

Сомаш а гӀаьнаш а дуъ доахана, говраша, гаьзараша^[8]^[9].

Белгалдаккхар

↑ Укх статья чу ювцача баьцаовгӀай тоабал лакхагӀа латта таксон санна «Ши дакъа дола» яха класс белгалъяккхар бехкамá хиларах деша укхаза: «Ши дакъа дола» яхача статья чура раздел «APG системаш».
↑ Derksen R. Etymological dictionary of the Slavic inherited lexicon. — Leiden — Boston: Brill, 2008. — P. 505.
↑ Абрикосов Х. Н. и др. Тёрн // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф.. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 362. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (7.01.2012) Архивированная копия (неопр.). Хоам хьаийца таьрахь: 6.10.2011. Архиваци яьй оригинала тӀара 7.01.2012.
↑ Гордиенко, Леонтяк, Гордиенко, 1992, оа. 10.
↑ Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Минск: Ураджай, 1975. — С. 100. — 200 с.
↑ Анненков Н. И. Prunus spinosa // Ботанический словарь. — СПб.: Имп. Акад. наук, 1878. — С. 276—277.
↑ Терновник (торон, слива колючая, тёрн, дерябник). Хозяйственное значение тёрна (неопр.). Хоам хьаийца таьрахь: 30.09.2014. Архиваци яьй 6.10.2014.
↑ ¹ ² Агабабян, 1951, оа. 514.
↑ Динесман Л. Г. Влияние диких млекопитающих на формирование древостоев. — М.: Издательство Академии Наук СССР, 1961. — С. 11. — 166 с.

Литература

Тёрн — Доккха советий энциклопеди чура статья.
Гордиенко М. И., Леонтяк Н. М., Гордиенко Н. М. В насаждениях лесостепи // Пчеловодство : журнал. — 1992. — № 2. — С. 9—11.

ТӀатовжамаш

Воробьев Б. Слива знакомая и незнакомая (неопр.). Информационный садовый центр. Хоам хьаийца таьрахь: 18.10.2013. Архиваци яьй оригинала тӀара 16.10.2013.

[1] Укх статья чу ювцача баьцаовгӀай тоабал лакхагӀа латта таксон санна «Ши дакъа дола» яха класс белгалъяккхар бехкамá хиларах деша укхаза: «Ши дакъа дола» яхача статья чура раздел «APG системаш».

[2] Derksen R. Etymological dictionary of the Slavic inherited lexicon. — Leiden — Boston: Brill, 2008. — P. 505.

[3] Абрикосов Х. Н. и др. Тёрн // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф.. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 362. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (7.01.2012) Архивированная копия (неопр.). Хоам хьаийца таьрахь: 6.10.2011. Архиваци яьй оригинала тӀара 7.01.2012.

[_0ed739d3fbadc767-4] Гордиенко, Леонтяк, Гордиенко, 1992, оа. 10.

[:0-5] Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Минск: Ураджай, 1975. — С. 100. — 200 с.

[6] Анненков Н. И. Prunus spinosa // Ботанический словарь. — СПб.: Имп. Акад. наук, 1878. — С. 276—277.

[7] Терновник (торон, слива колючая, тёрн, дерябник). Хозяйственное значение тёрна (неопр.). Хоам хьаийца таьрахь: 30.09.2014. Архиваци яьй 6.10.2014.

[_4fb1ae74e2e50cdf-8] ¹ ² Агабабян, 1951, оа. 514.

[9] Динесман Л. Г. Влияние диких млекопитающих на формирование древостоев. — М.: Издательство Академии Наук СССР, 1961. — С. 11. — 166 с.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]