КӀо
| КӀо | |
|---|---|
| Кийчбаь кӀо Кийчбаь кӀо | |
| Компоненташ | |
| Керттера | хьажкӀа, хий |
| ДӀатоха мегаш яраш | тух, налх, маша даьтта, шура |
 | |
 РУВИКИ.Медиа чура файлаш | |
КӀо (ба), иштта цкъаза́ жувра худар/джувра худар (да) а оал (эрс: кукурузная каша, мамалыга, рум. mămăligă, идиш מאַמאַליגע) — гӀоргӀа аьхьача хьажкӀах деш дола гӀалгӀай даар. КӀо тайп-тайпарча къамаша кийчбу, юкъердар лаьрхӀача, хи тӀа ӀажагӀча е кӀайча жуврах даь худар да из[1] (Даль)[2]. Худар тайп-тайпара кийчду тайп-тайпарча къамаша — Кавказхой даара юкъе да из: гуржий (гурж. ღომი, гоми), абхазой (абх. абысҭа), черсий (аьд. мамрыс, гӀаьб.-чер. пIастэ, мэрэмысэ), ноагӀой (ногӀ. мамырза), нохчий (нохч. ахьар худар), гӀалгӀай, хӀирий (хӀир. сера емамæлайы къæбæр). Из да иштта молдовий а, руманий а, малхбузехьарча украинхой а[3], италий а, балканашкарча къамай а даар[4].
Кхыча хударашта юкъе белгга да. Шелденначул тӀехьагӀа къаьстта долча урсаца доакъош доах цох.
ГӀалгӀай кӀо
КӀо кийчабергболаш хьажкӀаца цул хьалхагӀа де мел дезачох «кӀо ба́хар» оал.
ХьажкӀа кхаьчача, гӀадамаш тӀара из хьа а йоахаш чуэц. Чуийца́ хьажкӀа бетта чура йоаккх. Бетта чура яьккха хьажкӀа йокъаю. Йокъаяь хьажкӀа фуалъйоаккх. ХьажкӀа фуалъяьккхарца цох туми фийгаши хьадувл. ХьажкӀай фийгаш хьайре Ӏохь. КӀо хьабеш хилча гӀоргӀа Ӏохь из — Ӏохьача оатхалага сов низ ца байташ. ХьажкӀа Ӏохьаш цох жувр хьабоал. Из жувр ловс. Жувр лайсача, чилла хьисапе болча жуврах ишк хьакъаст. Ишк яхар жувр лайсача юхе мел йиса́р я. ТӀаккха ишк е́гаю. Ишк е́гаеча хана цунна тӀера яйга тувхараш дӀайолх, хӀаьта дезагӀа дола да́къилгаш (гӀоргӀа аьхьа жувр) кӀалхахьа дус.
Из гӀоргӀа аьхьа жувр хила (цкъаза шурийла а[5]) кхехкабича кӀо хьахул. Худар ала йиш яц цох, кӀо мара. КӀо ча́ма́ чӀоагӀа кӀаьда хул.
Кхыча къамашка
Худар хила кийчду чона яь чу. Эшшача боараме тух дӀатох. Худар дӀакегаду пескаца. Маькха когаметта кийчдеш дола худар диккъа кийчду, Итале юа полента мо, атта доакъош даьха, декъа йиш хургйолаш. Кхыча тайпара кийчду худар коача хул.
ДӀайха худар шуна тӀа дахь дежа даьтта юкъе а делле, е шурий кадаца. Хударца тов нахча а кӀолд а тӀоа а. Иштта худар истола тӀа дахь кхерзача чкъаьраца а, фуашца а, жӀаленускалашца а. Жуврах даьча хударах зӀамига олгаш ду, Ӏаькъа чу кхерзе.
Хударах кхыдолча даарашца хул. Голубцаш кийчъю жуврах даьча хударца. Кхыдола даар да булз (рум. bulz), из нахчи даьттеи юкъеделла хударах хьаяь бурилгаш я.
Тархьар
Къеча наьха даар хиннад жувра худар. Эггара хьалха берцах кийчдеш хиннад из. Молдове хьажкӀай кхаш хьоахадаьд Константин Дука хана чухь (1693—1695). ХьажкӀа сиха дӀаяьржай, туркашта цу тӀара йоал яла ца езандаь.
Белгалдаккхар
- ↑ Краткая энциклопедия домашнего хозяйства, 1959.
- ↑ МАМАЛЫГА происхождение, этимология. /www.povarenok.ru/. Хоам хьаийца таьрахь: 18.09.2025. Архиваци яьй 6.12.2008.
- ↑ Карпатская кухня. Хоам хьаийца таьрахь: 17.09.2025. Архиваци яьй 1.10.2020.
- ↑ Мамалыга из кукурузной крупы. https://www.makfa.ru/ (19.11.2024). Хоам хьаийца таьрахь: 18.09.2025.
- ↑ Традиционная ингушская кухня. https://igmkri.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 18.09.2025.
Литература
- Мамалыга (молдавская кухня) // Похлёбкин В. В. Национальные кухни наших народов. — М.: Лёгкая и пищевая промышленность, 1983. — С. 111—112. — 304 с.
- Кукуруза // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. Том 1. — М.: Большая советская энциклопедия, 1959. — С. 306. — 772 с.