МагӀалбикера операци (1942)
Экспертиза РАН
Экспертиза РАН
экспертиза яьккхай
| МагӀалбикера операци | |||
|---|---|---|---|
| Керттера дов: Кавказ яккхара латар (1942—1943) | |||
| Таьрахь | 1942 шера тов бетта 1—28 денош | ||
| Моттиг | ГӀинбухера Кавказ | ||
| Бахьан | немций бӀу юхатохар, Кавказа мехкадаьтта долча моттигашка из тӀакхачар юхасоцадар | ||
| Юххера хьахиннар | немций эскар Шолжа-ГӀалий тӀарча а Баку долчара мехкадаьтта тӀакхача гӀортар дохадаьд | ||
| Хувцамаш | Немций хьовдаша лийрхӀа хинна Шолжа-ГӀалий тӀареи а Бакуреи мехкадаьтта шахьараш дӀалацар вӀаштӀехьдаьннадац МагӀалбикерча операци бахьан долаш, Кавказ яккхара латаре а лоадам болаш хиннай | ||
| Довхой | |||
|
|
|||
| Хьовдаш | |||
|
|||
| Довхой нидзаш | |||
|
|||
|
|
|||
Кавказ яккхара латар 1 этап:
Кавказ яккхара латар 2 этап: | |
МагӀалбикера операци (1942) — Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀем тӀа Кавказа дехьерча фронта эскарий гӀинбухерча тоабан духьале яра операци я. Кавказ яккхара латар хиннача юкъа дӀайихьай из 1942 шера тов бетта 1-ча дийнахьа денз 28-ча денга кхаччалца, немций бӀу юхатохаргболаши, Кавказ мехкадаьтта долча моттигашка уж тӀакхачар юхасоцадергдолаши[3]. МагӀалбик 14-за немцийи советий эскараша дӀа а хьа а йоаккхаш нийсденнад Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀем тӀа.
ОагӀонаша лийрхӀари цар низаши
Прохладный, Моздок, Ищерская яхача моттигий доазонна тӀакхаьчача, немций хьовдаш лерхӀаш бар советий эскарий Тийрк тӀара духьале йохае, 9-ча эскара керттера низаш хӀалакде а, Шин аргӀа юкъе (Ӏаьлаха-Чуртан атагӀа) гӀолла Шолжа-ГӀалеи, Бурои, Махачкхалеи йолчахьа тӀалатар доладе. Из Ӏалашо кхоачашъяра «А» эскарий тоабан 1-ра танкови эскар хьатӀайоаллаяьй, кхо танкови а кхо гӀашлой а дивизеш йолаш, царех цхьа танкови а цхьа гӀашлой а дивизеш Нальчикски оагӀорахьа болх дӀахьош яр, хӀаьта вож ши танкови а ши гӀашлой а дивизеш керттера тохар хьожадаь хиннача МагӀалбика оагӀорахьа дӀаоттаяь хиннай. ГӀинбухерча эскарий тоабан хьалхарча эшелоне (хьовда инарал-лейтенант И. И. Масленников хиннача) юкъе хиннад 37-гӀа эскар Нальчик йолча оагӀорахьа, иштта 9-гӀа эскар а хиннад МагӀалбика оагӀорахьа а. Царна декхар тӀадилла хиннад чӀоагӀа духьале ярца моастагӀа шоай оагӀорахьа хьачакх ца валийта. Лаьттан эскарий галоацаш хиннад 4-ча фецара эскаро.
Тов бетта 1-ча денга оагӀоний низ дукхагӀа е кӀезигагӀа хиларга диллача, танкаш а авиаци а хиларал совгӀа, гӀинбухерча тоабан полоса тӀа советий эскарага дукхагӀа хиннад. Амма тоабан хьовдаша низ, къаьстта артиллери, кӀезига-кӀезига нийсса фронт мел я дӀахьаоттабаь хиннаю. Из бахьан долаш моастагӀчунга цо керттера тохача оагӀорахьа артиллери 6-зза йолчул совгӀа дукхагӀа хиннай, танкаш 4-зза йолчул совгӀа дукхагӀа хиннай. ГӀинбухерча тоаба чу хиннача 2356 орудехи миномётех МагӀалбика оагӀорахьа операцен хьалхарча муре болх беш 237 орудии миномёти мара хиннаяц.
Латараш
Тов бетта 1-ча бус моастагӀчо Моздока юхе чуйийттай. ШоллагӀча дийнахьа авиацес а артиллере цӀеро гӀо а деш цар эскар Моздока зӀилбухехьа Тийркал сехьабувла болабеннаб.
Тов бетта 28-ча дийнахьа СоагӀапчен кӀал, Шин АргӀа юкъе чувоаллача, 1942 шера ахки-гуйран советий-немций фронте эггара доккхагӀчарех танкашца латар хиннад. Шинна оагӀорахьара 120 хиллал танкаши шелела орудеши хиннай. Советий оагӀорахьара дукхагӀа 52-ча къаьстта йолча танкови бригадай низаш хиннаб (хьовда — майор В. И. Филиппов), немций оагӀорахьара — «Викинг» яхача СС дивизен танкови батальон. Латар чакхдаьннад шеко йоацаш советий оагӀув котйоаллаш. МоастагӀа йоккха йов а хинна юххьанца хиннача позицешка тӀехьашка кхессав[4].
КӀеззига тӀехьагӀа, юхатоабаш а яь, артиллереца гӀо а деш (45 батарей хиллал), урамашка къиза латараш хинначул тӀехьагӀа ардара бетта 5—7 деношка СС дивизии «Викинг» доакъоша а 111-ча гӀашлой дивизен доакъоша а овладели МагӀалбика йохаяь йола гӀишлош дӀалаьцай, массайтаза хьа а дӀа а яьха хиннай уж. Амма моастагӀчун мегадац оперативни толам баккха укх моттиге, юха а тӀехьашкахьа вала вийзав. Лоадам болаш хиннад резервашца шерра манёвр яр а, массадолча бӀенаша вӀаший дикка болх бар а, дуккхача советий бӀухоша турпалал гойтар а.
МагӀалбик 14-за немцийи советий эскараша дӀа а хьа а йоаккхаш нийсденнад Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀем тӀа.
Хоадамаш
МагӀалбика операци йодача юкъа Сталинграда кӀал эшаш хинна йола шоай эскарий тоаба «А» резервашца чӀоагӀъе мегадац немций хьовдашта. Цунца цхьана, Сталинградагахьа тӀайодаш йола шоай эскарий тоаба «Б» чӀоагӀъергйолаш из эскарий тоаба «А» лаьгӀъе а аьттув хиннабац цар. Ишта из МагӀалбика операци дӀаяхьар а из кхоачашъяр а чӀоагӀа Ӏеткъад моастагӀчо Шолжа-ГӀалий тӀареи Букуреи мехкадаьтта дола моттигаш дӀалацар дохадеш, къаьстта Кавказ яккхара латара а Ӏеткъад.
Сийленгаши вошала кашамаши
Белгалдаккхар
- ↑ Моздок-Малгобекская операция 1942 года. Министерство обороны России. Хоам хьаийца таьрахь: 19.04.2024. Архиваци яьй оригинала тӀара 21.12.2012.
- ↑ Моздок-Малгобекская оборонительная операция. Память народа. Хоам хьаийца таьрахь: 19.04.2024.
- ↑ Моздок-Малгобекская операция 1942 // Линия адаптивной радиосвязи — Объектовая противовоздушная оборона / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1978. — С. 358—359. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 5).
- ↑ Матиев Т. Х. Малгобекский бастион. Поворотный момент битвы за Кавказ (сентябрь — октябрь 1942 г.).. — М.: Центрполиграф, 2016.
Литература
- Моздок-Малгобекская операция 1942 // Линия адаптивной радиосвязи — Объектовая противовоздушная оборона / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1978. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 5).
- Гречко А. А. Битва за Кавказ. Изд. 2-е. — М., 1973.
- Гучмазов А.,Траскунов М., Цкитишвили К. Закавказский фронт Великой Отечественной войны. — Тбилиси, 1971.
- Матиев Т. Х. Малгобекская оборонительная операция (сентябрь-октябрь 1942 г.) Ход. Этапы. Значение. — Нальчик, 2014. — 336 с.
- Матиев Т. Х. Малгобекский бастион. Поворотный момент битвы за Кавказ (сентябрь-октябрь 1942 г.). — М.: Центрполиграф, 2016. — 415 с.
- Карташев А. В. Оборона Моздока в августе 1942 года. // Военно-исторический журнал. — 2020. — № 8. — С.20—24.