Малсаганаькъан Кураза Зоврбик

Рувики материал
Малсаганаькъан Кураза Зоврбик
эрс: Заурбек Куразович Мальсагов
Малсаганаькъан Зоврбик ва вахара тӀеххьарча шерашка[1].
Малсаганаькъан Зоврбик ва вахара тӀеххьарча шерашка[1].
Ваь таьрахь 3 (15) аьтинга 1894
Ваь моттиг
Венна таьрахь 14 маьтсела 1935(1935-05-14) (40 шу)
Венна моттиг
Паччахьалкхе  Россе импери СССР
Ӏилман никъ моттбовзар, этнографи
Белха моттиг ГӀалгӀай мохкбовзара Ӏилман-тохкама институтТархьареи, меттеи, литературеи Нохч-ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт, СССР Ӏилмай академе РСФСР къамай лоаттам тахкарах йола комисси, Юккъера мохкбовзара бюро, ГӀинбухен-Кавказа пединститут
Ӏилманхой звани ГӀинбухен-Кавказа пединститута доцент
Ӏилман кулгалхо Н. Я. Марр, И. Ю. Крачковский[2]
Ӏамеш Х.-Б. Ш. Муталиев, Х. С. Осмиев, Д. Д. Мальсагов, Б. Х. Зязиков[3]
ЦӀихеза ва
укх бахьан

Малсаганаькъан Кураза Зоврбик (эрс: Заурбе́к Кура́зович Мальса́гов 3 [15] аьтинга 1894, Шурий-ГӀала[d], Селий АССР[d]14 маьтсела 1935, Шолжа-ГӀала, Даькъастен край) — гӀалгӀай советий моттбовзархо, йоазонхо-драматург, этнограф, просветитель. Лоамарой АССР Халкъа сердалон комиссар (1923). ГӀалгӀай мохкбовзара Ӏилман-тохкама института директор (1930/1931—1934), иштта Тархьареи, меттеи, литературеи Нохч-ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама института а директор (1934—1935).

Биографи

Ваьв 1894 шера аьтинга бетта 15-ча (юле ханоргах 3-ча) дийнахьа[4] Темир-Хан-Шуре  (эрс.) Селий областе Малсаганаькъан Кураза, эрсий паччахьа эскара полковника, дезале. Юкъера ишкол Заурбека Амурски областа Благовещенске яьккхай, цун да́ бӀул деш хиннача[5]. 1918 шера маьцхали бетта Заурбек дакъа лоацаш хиннав кӀайэскархошта духьал латарашка  (эрс.) Буро тӀа, цига шозза чов яь хиннай цунна[5][6].

1920 шера Зоврбик болх бе волавеннав дешара системе, ишта цу шерра РКП(б) доакъашхо хиннав цох[6]. 1923 шера ревкома доакъашхолла хержав из, иштта Лоаман АССР халкъа сердалон комиссара балха дӀатӀавахийтав. 1923 шера маьтсела бетта 1-ча дийнахьа гӀалгӀай газета «Сердало» хьалхара номер араяьннай, из диллачарех а хьалхара редактор а Малсаганаькъан Зоврбик хиннав[6]. 1924 шера Лоаман АССР-ах хьаяьй къамай автономе областаш, тӀаккха Заурбек дӀатӀавахийтав ГӀалгӀай областерча халкъа дешара отдела кулгалде. Отделе болх беш, кепатехад Ӏаморгаш, боккхачарнеи бераштеи дола абаташ, арифметиках дола задачник а оттадаьд, дешара́ дола массехк книжка а оттадаьд[7].

1926—1930-ча шерашка Малсаганаькъан Зоврбик Ленинграде хиннав, цига дийшад цо Ленинградерча госуниверситета моттбовзареи материальни товшхалеи факультете. Цига цун специализаци хиннай иберий-кавказхой моттбовзарах а Ӏарбий меттах а[8]. Университет яьккхачул тӀехьагӀа, 1930 шерагара денз[5][9] е 1931-ча шерагара денз ГӀалгӀай мохкбовзара Ӏилман-тохкама института директор хиннав, тӀехьагӀа — ГӀалгӀайи Нохчийи областаш вӀашагӀтехача 1934 шера — Тархьареи, меттеи, литературеи Нохч-ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама института директор хиннав[10]. Иштта цу юкъа Зоврбик СССР Ӏилмай академе РСФСР къамай лоаттам тахкарах йолча комиссен доакъашхо а хиннав, Юккъерча мохкбовзара бюро член-корреспондент а, ГӀинбухен-Кавказа пединститута доцент а хиннав[5][4].

Малсаганаькъан Кураза Зоврбик веннав 1935 шера маьтсела бетта 14-ча дийнахьа Шолжа-ГӀалий тӀа[4].

Ӏилман дер

1921 шера Малсаганаькъан Зоврбика вӀашагӀъеллай гӀалгӀай алапата проект латиница ларда тӀа. Из проект кхы дукха хувцамаш ца деш тӀаийцад Лоаман АССР РСФСР Халкъа сердалон комиссариато, тӀаккха тӀехьагӀа цу тӀа бух болаш лелаяьй нохчий йоазув оттадара́[6].

«ГӀалгӀай грамматика» яхача книжкан беттагарг (1926 шу, гӀалгӀай меттала).

«ГӀалгӀай грамматика» яха болх (1925) хьалхара Ӏилман болх ба гӀалгӀай метта грамматиках[11][8][4], 3500 дош юкъедола[5] хьалхара гӀалгӀай-эрсий дошлорг шийна чу а лоацаш[8]. 1926 шера из болх лоадаме хӀама тӀа а теха, юха арахийца хиннад гӀалгӀай меттала таржам даь[8].

Библиографи

ГӀалгӀай меттала[12]
  • Йоӏ йодаяр : Цхьан даькъах дола ловзар. — Владикавказ : «Сердало», 1923..
  • Ленини дешари. — Ростов н/Д. : Крайнациздат, 1926.
  • Пхьа : Диъ даькъах дола ловзар. — Владикавказ : «Сердало», 1927.
Эрсий меттала[12]

Белгалдаккхар

Доашхамаш

Бовхамаш

Литература

Эрсий меттала

  • Агиева Л. Т. Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева. 90 лет. — Ростов н/Д.: ИнгНИИ, 2016. — 144 с. — ISBN 978-5-98864-090-5.
  • Долгиева М. Б., Дзуматова З. Р. Просветительская деятельность З. К. Мальсагова // «Кавказоведение в системе общей культуры и образования» (к 125-летию со дня рождения ученого-языковеда, просветителя и драматурга З. К. Мальсагова): Материал Международной научно-практической конференции, 24—25 сентября 2019 г. / Ред.: Х. А. Накостоев. — Назрань: ООО «Кеп», 2019. — С. 32—39. — 260 с. — ISBN 978-5-4482-0058-8.
  • Дахкильгов И. А. Ингушская литература (период развития до 40-х годов) / Ред. А. А. Зязиков. — Гр.: ЧИКИ, 1975. — 184 с. — 1000 экз.
  • Мальсагов А. У. Мальсагов Заурбек Куразович // Писатели советской Чечено-Ингушетии / А. У. Мальсагов, Х. В. Туркаев. — Гр.: ЧИКИ, 1969. — С. 66—70. — 146 с. — 2000 экз.
  • Матиев М. А. Вклад З. К. Мальсагова в развитие ингушской фольклористики // «Кавказоведение в системе общей культуры и образования» (к 125-летию со дня рождения ученого-языковеда, просветителя и драматурга З. К. Мальсагова): Материал Международной научно-практической конференции, 24—25 сентября 2019 г. / Ред.: Х. А. Накостоев. — Назрань: ООО «Кеп», 2019. — С. 121—124. — 260 с. — ISBN 978-5-4482-0058-8.
  • Семёнов Л. П. Мальсагов // Литературная энциклопедия : [В 11 т., 1929—1939]. — М. : Объединение государственных книжно-журнальных издательств; СЭ, 1932. — Т. 6. — Стб. 747—748.
  • Танкиев А. Х. Эздел — ингушская этика / Науч. ред.: М. М. Зязиков. — Магас: Сердало, 2007. — 486 с. — ISBN 978-5-94452-077-7.
  • Харсиев Б. М.-Г. К вопросу о проблемах ингушского литературного языка. Советский опыт унификации письменности // Вестник ИНИИГН / Гл. ред.: Б. М.-Г. Харсиев. — Магас, 2024. — № 1. — С. 95—100.
  • Яндиева-Албагачиева М. Дж. Заурбек Куразович Мальсагов // «Сердало» / Гл. ред.: М. С. Барахоев. — Гр.: Изд-во «Грозненский рабочий», 1994. — 1 кӀимарса (№ 23). — С. 3.

ГӀалгӀай меттала

  • Дахкильгов И. А. Гӏалгӏай говзаме литература / Рец.: М. Матиев, А. Евлоева. — Нч. : ГП КБР РПК, 2009. — 608 с. : ил. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9996-0018-9.

ТӀатовжамаш

Белгалдаккхар