Малсаганаькъан Орцха КӀарцхал
Экспертиза РАН
Экспертиза РАН
экспертиза яьккхай
| Малсаганаькъан Орцха КӀарцхал | |
|---|---|
 Наьсарерча сийлинга тӀагӀолла дола сурт | |
| Ваь таьрахь | XVIII бӀаьшу |
| Ваь моттиг | Онгушт, ТӀаргам |
| Кхелха таьрахь | XIX бӀаьшу долалуш |
Малсаганаькъан Орцха КӀарцхал, Uorcxa Khærcxæl[1] (эрс: Мальсагов Карцхал Орцхоевич[К. 1]) — XVIII бӀаьшерара гӀалгӀай политика къахьегамхо ва. Шолжеи Наьсареи вӀашагӀкхеттача Наьсара моттиг дӀа а лаьца́ цун цӀерагӀа яха́ Орасха-Юрт йилла́р ва, цига хьахиннай дӀахо Наьсаре. ТӀаргамхоех хиннав[5].
Тархьар
КӀарцхал духхьашха хьохаваь каьхат 1786-ча шера оагӀой бетта 4-ча дийнахьа яздаь да, из я нохчий Ганжебегара хоаттам эцача язъяь протокол, цига КӀарцхал хьоахаву Наьсара тӀа уллача моттиге тхьамада хиннав аьнна[2][6]. 1781-ча шера, Л. Штедера цу метте ха латтилга зийнад, ГӀалмистерча наха́ тӀабоагӀа кхерам гурболаш. 1784—1786 шерашкеи, 1803—1804 шерашкеи Маздак-Буро доазув чӀоагӀдаьчул тӀехьагӀа, Наьсарен шахьар духхьал гӀалгӀаша дӀалаьцай[4][7].
Оалам
XIX—XX бӀаьшерий тохкамхоша яхачох, XVIII бӀаьшера оаламо дувцачох, КӀарцхал шийца цхьан ТӀарагамхой тайпан, Онгуштарча кхыча тайпан итт цӀа ийца лоамара ӀокӀалваьннав, сецав Наьсара берда йисте[5][8].
1730 шера денз яьсса хиннай наьсархой шахьар, гӀаьбартий цигара дӀабахачул тӀехьагӀа. КӀарцхал ва́ха халехьа Наьсаре гӀаьбартий баьхаб
«Аьлас аьннад КӀарцхалга, — Тутайнаькъан А. язду, — тха даьша дийцад тхога, тхо укхаза даха Ӏоховшалехьа хьалха ер лаьтташ гӀалгӀай хиннад яхаш Тирка доазон тӀара доладенна Маздакага кхаччалцеи, Маздакагара доладенна Серноводскага кхаччалцеи, Серноводскагара Эсагеи Фартагеи кхаччалца, дӀахо ДаьттагӀегеи ЦӀеча-Ахкага гӀолла Геламагеи[таржам де деза] кхаччалца. Тхо тхоай мехка цӀагӀоргда. Цох аз хоам баьб кхыча аьлашка а, тхоай даьй мехка дӀадаха ха гарга еналга. Ши аьла, ши воша Албастеи Элжаркъеи раьза бац, цу шин вошах лорале, кхычаргара кхерам бац хьона»— А. Мальсагов[5]
ГӀаьбартой ши аьла Албастеи Элжаркъеи духьала хиннаб лаьтта дӀахеца, цар лаьрхӀад КӀарцхала юртара доахан дига а рузкъа дахьа а. Тутайнаькъан А. яхачох, из гӀулакх чакхдаьннад КӀарцхал кхыча пхьешкара 100 баьри юкъеволаш оарц тӀадехарца гӀаьбартой шин веший бӀул коттаваларца. Иштта юхадаьхад гӀалгӀаша шоай лаьтташ[9].
Шолжеи Наьсареи берда йисте йоккха хьу хиннай (хӀанзарча хана из хьу яц, — бахархоша дӀаяьккхай, нийсагӀа аьлча — эрсий бӀухоша тийдай)[10], цига яьгӀай попа, наджа, къахььэсте гаьнаш. «Шолжа берда йистера, — Тутайнаькъан А. яхачох, — жансе хьаст хиннаб, цох КӀарцхала наха молха кийчдеш хиннад, кӀуви саьнгали дӀадетташ. Лоамара Ӏокхухьаш хиннад яьшкашка дехкаш даш, цох кийчдаьд пхорч»[3].
Цу метте гӀаьбартойи, ноагӀойи, гӀумкийи каст-каста чухьадаш хиннаб, цар йохаеш хиннай юрташ, дӀакхувлаш хиннад доахан. Царна духьала КӀарцхала хьалъеттай шин гӀатах латташ биъ бӀоагӀа тӀа латта вӀов. Цу тӀа лакхе массаза ха лоаттадаьд. Юрта гобаьккха сангал даьккхад, духьал коа наӀараши сангал чу чугӀолги мара ца дуташ. Сангала 50 гӀа гаьна Наьсареи Шолжеи бердашта йисте къайлагӀа даьха хиннад кӀоагаш[3]. Духьалъоттама моттиг хиннай гӀала, нохчий, КӀарцхала шоай гӀаьбартхошца къувсаш хинна моттиг дӀалаьцалга хайначул тӀехьагӀа, тӀом бахьаш чухьийддаб, цу латаре уж ийшаб, цигара юхатехаб Нетхой хига кхаччалца[11].
ТӀехьагӀо, XVIII бӀаьшу чакхдоалаш, Малсаганаькъан Сурхо ший зӀамагӀволча виӀийца Ӏовларгаца КӀарцхал волча ва́ха дӀавахав, Буроченна гаьна доацаш ваха Ӏохайнав. Сурхочо лаьрхӀад даьша йотташ хиннача тайпара кхерех гӀала йотта, из йотта йолаяьй цо[12], тӀаккха цун воӀо Ӏовлурга чакхъяьккхай из, тӀехьа тӀайоагӀача хана цу гӀалах цӀи яьккхай Ӏовлурга гӀала аьнна[9].
2013-ча шера оагӀой бетта Наьсарен пхьен юкъе Малсаганаькъан КӀарцхала хетадаь сийленг де́гӀад[13].
Белгалдаккхар
Доашхамаш
Бовхамаш
- ↑ 1 2 3 Генко, 1930, оа. 695.
- ↑ 1 2 Гаджиев, 2019, оа. 189.
- ↑ 1 2 3 4 5 Мальсагов, 2005, оа. 101.
- ↑ 1 2 Мартиросиан, 1933, оа. 35.
- ↑ 1 2 3 Мальсагов, 2005, оа. 100–101.
- ↑ Албогачиев, 2024, оа. 132.
- ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 255.
- ↑ Яковлев, 1925, оа. 25.
- ↑ 1 2 Мальсагов, 2005, оа. 103.
- ↑ Далгат, 2008, оа. 70.
- ↑ Далгат, 2008, с. 70–71.
- ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 258.
- ↑ Память o герое увековечена // Правительство Республики Ингушетия. — 2013. — 19 декабря.
Литература
- Гаджиев З. Т. К вопросу о датировке основания города Назрань как ингушского поселения, существующего не менее 250 лет // Вестник Ингушского научно-исследовательского института гуманитарных наук им. Ч.Э. Ахриева : стат. / Глав. ред. Н. М. Барахоева, зам. глав. ред. З. М.-Т. Дзарахова, отв. ред. Т. В. Жеребило. — Магас, 2019. — № 2. — С. 171—191.
- Албогачиев М. М. К дате основания первого постоянного ингушского поселения в районе современного г. Назрани // Исторический журнал: научные исследования : стат.. — 2024. — № 3. — С. 130—148.
- Генко А. Н. Из культурного прошлого ингушей // Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР. — Л., 1930. — Т. V. — С. 681—761.
- Далгат Б. К. Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей : исследование и материалы 1892-1894 гг. — Москва: ИМЛИ РАН, 2008. — 380 с. — ISBN 978-5-9208-0307-8.
- Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. История Ингушетии. — 4-е изд. — Ростов-на-Дону: Южный издательский дом, 2013. — 600 с. — ISBN 978-5-98864-056-1.
- Мальсагов А. У. Ингуши. Краткая история, их участие в войнах России. — Пятигорск: РИА КМВ, 2005. — 341 с. — ISBN 5-89314-038-9.
- Мартиросиан, Г. К. История Ингушии / Мартиросиан Г.; Ингушский науч.-исслед. ин-т. — Орджоникидзе: Сердало, 1933.
- Ингуши. — Москва: Типография Госиздата „Красный Пролетарий“, 1925. — 134 с.