Метташ дӀа ца довлаш дисара даржаш

Рувики материал
ДӀадовла кхерам болча дунен меттай атласа логотип

Мотт дӀа ца боалаш хилара дарж (ингал: Degree of endangerment[1], эрс: Уровень жизнеспособности языка) — ЮНЕСКО-с «Дайна дӀадовла кхерам тӀалатташ долча дунен меттай атласа» чу юкъедаьха долча метташта луш йола оценка я. Из оценка 9 критери лора а еш ю, царех лоадамегӀа яр я мотт ноахалагара ноахалага дӀалуш хилар[2].

Кхерама даржаш

Хьал Хьакхетадар Меттай масалаш[1]
Маьрша ба, кхерам тӀабац, кхерамза, кхерам бац (ингал: safe, эрс: безопасный) Мотт массаболча ноахалаша ле́бу, ноахалгара ноахалга из кха́чара́ духьале еш хӀама дац Ингалсий, Ӏарбий, хӀиспаний, немций, эрсий, фаьренгий, полхой метташ
Мела ба, тешаме бац (ингал: vulnerable, эрс: уязвимый) Мотт дукхагӀа мел болча бераша лебу, цхьабакъда мотт лелабар паргӀато йолаш бац (масала, мотт цӀагӀа мара лелабиц) АьдагӀий, гӀалгӀай, башкортой, кӀайэрсий, лохера саксоний, чуваший метташ
ДӀаба́ла мегаш ба, дӀаба́ла кхерам ба, байна дӀаба́лар кхерам ба (ингал: definitely endangered, эрс: есть угроза исчезновения) Бераша наьна мотт санна Ӏомабиц валлой, идиш, неварий, ломбардий, цигаьний, эрзий, марий, удмуртӀий метташ
ДӀаба́лар чӀоагӀа кхерам ба, байна дӀаба́лар чӀоагӀа/боккха кхерам ба(ингал: severely endangered, эрс: cерьёзная угроза) БоккхагӀчар ноахало бувцаш ба; дай-ноаной болча ноахало кхетабеш ба, цхьабакъда берашцеи шоайлеи къамаьл деча хана лелабеш бац бретонхой, ижорхой, кашубий, гӀирманхой, наной метташ
ХӀанз-хӀанз дӀабаргболаш ба (ингал: Critically endangered languages, эрс: На грани вымирания) Мотт ле́бераш боккхий нах мара бац. Цар а мотт наг-нагахьеи цхьан даькъеи мара лела а биц Воддалой, дахлик, парджи, орокий, тофой, ульчий метташ
ДӀабаьннаб / дӀабаьнна хила тарлуш ба, бенна мотт, боабаь мотт (ингал: extinct language, эрс: вымерший язык) Мотт ле́беш дийна саг виса́вац (ЮНЕСКО атласа́ юкъедихьа́раш 1950-ча шерашка дӀадаьнна метташ мара дац)
2. Хьалха мотт хинналга бакъ да, цхьабакъда хӀанзарча цу метта хьалах ер ма бий аьнна хьаэца тешаме хоам бац		 1. Убхий, далматиний, камасиний, обиспеньо, сойотий, туникий
2. югий, керекий метташ
Юхадийнбеш латташ ба (ингал: revitalization, эрс: возрождаемый) Мотт цкъа дӀабаьнна хиннаб, цхьабакъда хӀанз юха из дийнбеш латт корний, мэний метташ

Мотт ле́беш бараш мел дукха ба кхы Ӏа яха лоадам болаш доацилга гуш да: масала, Питкэрн гӀайре тӀа моттигера креолий мотт бувцаш 100 саг а вац[3], цхьабакъда цун хьал мела лоархӀ[4], цунца цхьана ХӀиндехьа 50 эзар совгӀа саго бувцаш бола дурува яхаш бола мотт хӀанз-хӀанз дӀабаргболаш болчарех лоарх. Керттердар да мотт тӀехьенга дӀа мел чӀоагӀа дика кхоач, из хӀама хьагу из мотт бувцаш дола бераш мел-д хьежачеи, из мотт бувцача наьха юкъера ха ӀолаьрхӀачеи.

ДӀадовла кхерам болча меттай атлас

2010-ча шера арахийца дола «ДӀадовла кхерам болча дунен меттай атласа́» юкъе 2500 мотт ба. ХӀанзарча хана байнача меттай хьал долаш наьха мел долча меттаех кхоалагӀдола да́къа да́ла йиш йолаш да. Масала, эякий мотт  (эрс.) (гӀа. беннаб из ле́беш хинна тӀеххьара саг дӀая́ларца — Мэри Смит Джонс  (эрс.) (гӀа. (Аляска). Кхы а дунен 1492 меттала къамаьл деш шишша эзар сагал кӀезигагӀа нах ба.[5]

Атласо хьаяьхачох, Эрсечен доазон тӀа дӀаба́ла кхерам болаш 116 мотт ба.

Метташ лорадара лоадам

Массадола метташ, кӀезига мара баьржа беце а, чӀоагӀа лоадам болаш да адамлен товшхалцара бе-бе хилар лорадаргдолаш а, Ӏилман оагӀорахьара хьежача, цу меттай лерттӀа сурт оттадаь цахиларах чӀоагӀа терко тӀаозаш да дистара-тархьара моттха́ра хьакъехьа а, иштта этнографеи, этнологеи, товшхалцарча антропологеи хьакъехьа а[6].

Ӏилман масал хила йиш я дӀа а баьнна юхадийнбеш бола эякий мотт — лингвист волча Майкл Краусса  (эрс.) (гӀа. цу метта фонетика тахкарах на-дене яха гипотетически меттай дезал белгалбаьннаб.

Метташ лорадар лоадам болаш хилар гойташ да иштта ООНа 2019-гӀа шу «Къамашта юкъера хьалха денз даьха́ча къамий меттай шу» аьнна дӀакхайкадаь хилар[7][8].

Белгалдаккхар

  1. ↑ 1 2 Атлас языков, находящихся под угрозой исчезновения // ЮНЕСКО
  2. ↑ Мозли, Кристофер, изд. 2010, Атлас языков мира под угрозой исчезновения, Париж, Издательство Юнеско.
  3. ↑ Atlas of the World's Languages / R. E. Asher, Christopher Moseley. — Routledge, 2018. — ISBN 9781317851080.
  4. ↑ UNESCO Atlas of the World's Languages in danger. ЮНЕСКО. Хоам хьаийца таьрахь: 20.03.2019.
  5. ↑ Вышло новое издание Атласа языков мира (тӀакхоачача боаца тӀатовжам) // Радио Свобода, 20.02.2009
  6. ↑ Леонтьев А. А. Путешествие по карте языков мира. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1990. — 144 с. — ISBN 5-09-001866-9.
  7. ↑ Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 19 декабря 2016 года. undocs.org. Хоам хьаийца таьрахь: 10.10.2018.
  8. ↑ План действий по проведению в 2019 году Международного года языков коренных народов. undocs.org. Хоам хьаийца таьрахь: 10.10.2018.

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Метташ_дӀа_ца_довлаш_дисара_даржаш&oldid=126464299»