Мишта даьккхад аз ахка
«Мишта даьккхад аз ахка» (эрс: Как я провёл лето) — этта́ча ӀаьдалагӀа ишколе хула сочинене тема[1]. Аьхки чухийцачох дешархочоа хетари цун уйлаши белгалбоаккхаш бола йоазон болх ба из[2]. Цу тайпара тематика йола сочиненеш дукхагӀа дешара шу долалуча хана язъю.
Тархьар
Тохкамаша хьаяхачох Эрсече «Мишта даьккхад аз ахка» яха сочинени 1900-ча шерашка хьахиннай[3].
1920-ча шерашка дешархошта цу темах тӀадиллараш далар советий хьехархо-новатор волча Станислав Шацкийчоа а хеташ хиннад бакъахьа[4].
Советийи Эрсечени ишколашка цу темах яздар Ӏадат долаш эттад.
2022-ча шера ГӀирме хьехархошта юкъе яхьаш яь хиннай «Мишта дӀадахад са ахка» яхача темагӀа сочинени язъеш. Яхьарашка да́къа лоацаш ерригача Эрсечера хьехархой хиннаб. Толам баьккха́рашта дагалоацама совгӀаташ даьхад[5].
2024-ча шера Берий товараши, балхаши, услугаши еча ассоциаце тхьамада волча Михаил Ветровс Россе Федераце Сердало ялара министр волча Сергею Кравцовга йистхинна хиннав «Мишта дӀадахад са ахка» яхаш сочинени ца язъеш бӀарчча ахкан берашка видеош яхийтача фу дар-хьогӀ аьнна[6].
Сурт оттадар
БӀаь шера эттача Ӏадатах «Мишта дӀадахад са ахка» яха сочинени тов бетта язъю, дешара шера хьалхарча деношка.
Кхоллама белха тема массехк оагӀон тӀара лусташ я, «лелаш, дийна йолаш» я ала йиш а йолаш. Ер ма йий аьнна къаьстта жанр отталац цунна, масала, хьадувцар («ХьунагӀа вахар»), сурт оттадар («Сона дукхагӀа еза ловзорг»), уйла яр («Се мала хиларга сатувс аз»). Массехк жанр цхьана чулоац цо[7].
Кхоллама йоазон белха экамах да яздар безам болча тайпара, доазув теха доацаш хила йиш хилар а, ма могга хиннача тайпара язде гӀертар а, бувцача меттага леста́ хилар а[8].
Дешархоша дукхагӀа хандешашца язду дукхагӀа: наьк де Ӏомавеннав, форда тӀа лувча вахавар, наьн-нана йолча хьоашалгӀа ваха хиннав, жӀали караӀомадаьд, новкъосташца ара лайзав, хьунагӀа жӀаленускалаш гулдаьд, ахканарча тупа тӀа (лагере) салоӀаш хиннав, лоам хиннав, хи тӀа лийчав, лоалахо Мадинайца лайзав, зӀамагӀча вешага хьийжав, иштта дӀахо а[9]. Иштта дукха эпитеташ а[10], дистар а, гиперболаш а, кхыйола исбахьален приёмаш а хул йоазонгахь.
Тохкамаш
Тохкамаша яхачох, цу темах дешархоша духхьашха шоллагӀча классе язъю сочинени[10]. Филолог йолча Александра Бовчара́ хетачох, 11 шера дешархошта кӀезигагӀа дале, бархӀазза тӀадулл ахкан чухийцачох лаьца язде[10].
Ший цхьан лустама тӀа Бовчарс йоах:
Сочинение о проведённом лете — педагогическая уловка, направленная именно на подведение итогов и завязывание узелков на память, надежда на то, что, написав текст, дети смогут переключиться на новые впечатления.
Психолог, хьехархо, публицист йолча Людмила Петрановскаячун хетачох, ахках лаьца сочинени язъяр бахьан долаш[1]:
Позволяло детям выговориться, поделиться впечатлениями, так сказать, «в официальном порядке» и закрыть тему. Кроме того, сразу, без подготовки, самостоятельная работа по созданию текста выполняла роль экспресс-диагностики состояния дел (для учителя), а заодно и шоковой терапии с целью приведения в рабочее состояние (для детей). По сути, сочинение было ритуалом, символическим актом, означавшим: отдых закончен, впереди большая работа, пора собраться и приступить к делу.
Хьехархо йолча Юлия Леоновайна хет, ахкан чухецарах сочинени язъяро «хаттара духьа» фу хов ца хоатташ, аттача тӀара доладайта дешар, из язъеча хана хьам а баргбац цунна"[11].
Алёна Жуковайна хетачох хьехархоша из болх дешархошта йоазув мишта Ӏомадаьд ха́ра духьа ца дуллаш, йоккхача хана юкъа́ дешархочунца къаьста́чул тӀехьагӀа цунна дӀагаргагӀоргволаш тӀадулл, цу хӀаманца дешар доладаларах хьам ца хулаш, аьхки хинна хоза хӀамаш дага а ухаш паргӀатагӀа дӀаюкъе гӀоргда бер дешара́"[11].
Оттам
- Чудахар — уйланга гӀолга тема юлл цу тӀа. Цига довзийт сочинене тӀа дувцаргдар а, ахкан хилламех лаьца юкъара хоам а гучабоаккх. Керттера декхар да терко тӀаозар а, дӀахо хургйола материал еша безам оттийта а.
- Керттера да́къа — керттера, эггара лоадам болашагӀа дола ахкан хилламаш дувца оттама да́къа. Кердача пхьенашка е мехкашка хилар, новкъосташца цхьанахьа вахар, сакъердаме экскурсеш, цӀейнаш е фестивалаш цу тӀа ювц. Хилламаш дувцарал совгӀа царех хетаденнар а яздаьд.
- Хоадам — чаккхен тӀарча даькъе дукхагӀа йолча хана аьхке ше леӀа́ча синах дола соцамаш язду цу хилламий лоадам а, царех хьабаьнна поалхам[12].
Товшхалгахь хьоахаяр
1963-ча шера даьккха́ча «Кагий рыцараш» яхача берий исбахьален кино чу къона хьехархо йолча Кетевана́ ший дешархой дикагӀа байза а байза́, царна гаргаяхар цар ахканарча салоӀамах лаьца сочиненшш йишачул тӀехьагӀа мара хиннадац.
1978-ча шера советий исбахьален кино долча «Новые приключения капитана Врунгеля» тӀа ингалсий метта урока тӀа хьехархочо «Мишта дӀадахад са ахка» — «The summer holiday» яхача темах сочинени язъе лу. Пионер Вася Лопотухина фато кинон еррига хӀана яц аллал сюжет дӀалоац.
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 Петрановская, 2001.
- ↑ Русский язык. Модели сочинений и алгоритмы написания для школьников / Е. А. Андреева. — М.: АСТ, 2022. — 192 с. — стр. 44-45
- ↑ Осовский Е. Г., Зеткина И. А. Макар Евсевьевич Евсевьев: просветитель, учёный, педагог. — Мордов. гос. пед. ин-т. — Саранск: Тип. «Крас. Окт.», 2003. — С. 11. — 172 с. — стр. 93
- ↑ Шацкий С. Т. Шацкий С. Т. Педагогические сочинения: в 4 т.. — М.: Просвещение, 1962—1965.
- ↑ Петренко, Е.. Учителя предложили коллегам поучаствовать в конкурсе сочинений «Как я провел лето», Учительская газета (3 кӀимарса 2022). Техкад укх дийнахьа: 22.08.2025.
- ↑ Общественник Ветров предложил вместо сочинений на тему "Как я провел лето" снимать видео, m24.ru. Техкад укх дийнахьа: 22.08.2025.
- ↑ Современное образование: теория и практика. Сборник учебно-методических работ: учебно-методическое пособие / Под редакцией: Казанской В. Л., Нурлыгаянова И. Н., Руленковой Л. И. — Берлин: Директ-Медиа, 2016. — 255 с. — стр. 42
- ↑ Работа над словом на уроках русского языка в начальных классах: сборник статей. — М.: Просвещение, 1973. — 143 с. — стр. 136
- ↑ Коррекция речевого и умственного развития учащихся вспомогательной школы в процессе специального обучения: Учебное пособие / Р. К. Луцкина; Каз. пед. ин-т им. Абая. — Алма-Ата: КазПИ, 1989. — 87 с.
- ↑ 1 2 3 Бочавер, 2004.
- ↑ 1 2 «Если ребёнок всё придумал, то никто проверять не будет»: что писать в сочинении «Как я провёл лето». Добро Медиа (16.08.2024). Хоам хьаийца таьрахь: 22.08.2025.
- ↑ Зернова, О. М., Фрумкина, Г. А. Рекомендации по написанию сочинения. — М., 2016. — 32 с.
Литература
- Александра Бочавер. Хватит думать о лете! // Первое сентября. — Издательский дом «Первое сентября», 2004. Архиве диллад 12 08 2014.
- Галковская, Т. «Как я провёл лето». Сочинение на вольную тему // Зеркало недели. — 31 августа — 6 сентября 2002. — № 33 (408).
- Кабо, Л. Как писать сочинение. Памятка для учащихся средних школ // Русский язык. — 1999. — № 43.
- Ляшок, А. С. "Дети перестройки": жизненные миры школьников 1980-х – 1990-х годов // Вестник Пермского университета. Серия: История. — 2013. — № 2 (22).
- Шумкина, О. Н. Трансформация жанра школьного сочинения в современной образовательной среде // Hominum. — 2021. — №. 2. — С. 111—123.
- Л. Петрановская. «Как я провёл лето» по-новому // Русский язык. — Издательский дом «Первое сентября», 2001. — № 32. Архиве диллад 10 10 2006.
ТӀатовжамаш
- Воробьёв Максим. Как я провёл лето / Сочинение советского школьника.