Сайтиев Хьамида Бувайсар
| Сайтиев Хьамида Бувайсар | |
|---|---|
| нохч. Сайтин Хьамидан кlант Бувайсар | |
| | |
| Шийх бола хоам | |
| Наха йоаха цӀераш | Бусик[1] |
| Паччахьалкхе | |
| Специализаци | вольная борьба |
| Ваь таьрахь | 11 тушола 1975 |
| Ваь моттиг | |
| Кхелха таьрахь | 2 тушола 2025 (49 шу) |
| Кхелха моттиг | |
| Спорта карьера | 1982—2008 |
| Тренераш | Дмитрий Миндиашвили |
| Лакхал | 183 см |
| Дозал | 74 к кхачч. |
| Спорта звани |
|
Сайтиев Хьамида Бувайсар (эрс: Бувайса́р Хами́дович Сайти́ев; нохч. Сайтин Хьамидан кlант Бувайсар; 11 тушола 1975, Хасавюрт[d], Селий АССР[d] — 2 тушола 2025, Москва) — лоӀамеча кӀалтохаргах стиль йола россе бугӀа ва. Селий мехкара викал ваь ворхӀлагӀча созыва паччахьалкхен думай депутат хиннав (2016—2021 шш.)[2][3][4].
ЛоӀамеча кӀалтохаргах стиль йолаш тархьаре эггара дукхагӀа титулаш йолчарех бугӀа ва. Кхозза аьланпхьен чемпион ва (1996, 2004, 2008), ялхазза дунен чемпион ва (1995, 1997, 1998, 2001, 2003, 2005), ялхазза Европан чемпион ва (1996, 1997, 1998, 2000, 2001, 2006), диазза Эрсечен чемпион ва, ворхӀазза Иван Ярыгина цӀерагӀа йолча Красноярскерча турнира котало яьккхар ва, 1998 шера Дикача лоӀама ловзарш тӀа котало яьккхар ва, Эрсечен дукха дика хӀамаш каргӀдийна спорта пхьар ва (1995). РФ Мехка низа тӀехьален подполковник ва[5].
Биографи
Ондаргал
Бувайсар ваьв 1975 шера тушола бетта 11-ча дийнахьа Хасавюрте. Къамах нохче ва[6]. Бувайсара ше хьадийцачох, цун дай Центаройера ба (Нохчий мехка Ножай-Юрта шахьар), 150—170 шу хьалха Аухе (Селий мехка) баха дӀакхелхаб. Цонтарой тайпан хиннав ше. ЛоӀамеча кӀалтохаргах лата волавеннав 1982 шера, ялх шу даьннача хана. Юххьанца СДЮШОР ДСО «Урожай» яхача Ӏомалуш хиннав, тӀаккха Профсоюзий ФСО чу хиннав С. Р. Гашимов а, Ирбайхановаш вежараий тренерашца (Исхьакъи Висамуради болча[7][8]). 13 шу даьннача хана да́ воацаш висав, автокатастрофе веннав из. Нанас ше цхьаь кхебаьб виъ воӀи ши йоӀи.
Спортацара карьера
1989 шера Сайтиев стал СССР спорта пхьар хиннав. 1990 шера Новокузнецке спорта интернате деша вахав. 1991 шера СССР ондаргий хьалхале чемпион хиннав.
Хасавюртара юкъера ишкол яьккхача Бувайсар Красноярске дӀавахав, цига Эрсече лоӀамеча кӀалтохаргах эггара чӀоагӀагӀа йолчарех ишкол хьазиннай. 1993 шера денз Д. Г. Миндиашвили цӀерагӀа йолча кӀалтохаргах латара кепех йолча лакхерча спорта пхьоарала ишколе ваьгӀав. Цун тренераш хиннаб Д. Г. Миндиашвили, Г. Л. Бахтуридзе, С. Г. Хачикян.
1995 шера Сайтиев духхьашха дунен чемпионат яьккхай, тӀехьагӀа цо пхезза юха а юха баьхаб из толам (1997, 1998, 2001, 2003, 2004 шерашка). Европан чемпионаташ яьхай 1996—2001 шерашка а, 2006 шера а.
Дошо мейдилг яьккхай 74 кийла кхаччалца долча дозале 1996 шера ахкан Аьланпхье ловзарашка Атланте, тӀеххьарча вӀашагӀтовсабаларе ЗӀилбухен Силлойчера бугӀах Пак Джан Сунах котвоалаш. Хьалхара нохче хиннав дошо аьланпхье мейдилг яьккха, иштта лоӀамеча кӀалтохаргах эггара къонагӀа аьланпхье чемпионом а хиннав. 1995 шера денз 2000 шерага кхаччалца цхьанна вӀашагӀтовсабаларе ийша хиннавц.
2000 шера Аьланпхье ловзарашка Сиднее 9-гӀа моттиг яьккхай човнаш хиларах меттаотта кхоа ца варах. 2004 шера Афинашка хиннача Аьланпхье ловзарашка чемпион хилар тӀеххьарча вӀашагӀтовсабаларе Казахехьерча Геннадий Лалиевах котвоалаш. 2008 шера козлагӀа аьланпхье чемпион хилар, дошо мейдилг 74 кийла кхаччалца долча дозале Пекине хиннача Олимпиаде. ТӀеххьарча вӀашагӀтовсабаларе Сайтиев Узбекехьера волча Сослан Тигиевах котваьлар[5].
ФИЛАс дунен тӀа толашагӀа вола лоӀамеча кӀалтохаргах латара стиль йола бугӀа ва аьнна пхезза белгалваьккха хиннав (1996, 1997, 1998, 2003, 2005 шерашка). Эрсечен диазза чемпион хиннав[5].
Выпускник Махачкалинского Государственного университета управления бизнеса и права. Являлся президентом Федерации спортивной борьбы Чечни[9].
2009 шера маьтсела бетта 26-ча дийнахьа Сайтиев Бувайсара кхайкарал даьд ший спортацара карьера чакхъяьнналга[10].
Политикацара карьера
2016 шера денз Сайтиев VII созыва Паччахьалкхен думан депутат хиннав, ший мандат цунна дӀаенна хиннай цу хана Селий мехка мехда хиннача Абдулатипов Рамазана. Сайтиев юкъевоагӀаш хиннав физически культурахи, спортахи, туризмахи, кагирхой гӀулакхехи йолча думски комитета́[11].
Сайтиев «ЦаӀ йола Эрсече» партен доакъашхо хиннав. Селий мехка нохчий юкъара совета исполкома юкъе а хиннав. РФ Президентаца йолча физически культурахи спортахи йолча Совета доакъашхо хиннав, Эрсечен спортивни кӀалтохаргах федерацен исполкома доакъашхо хиннав[5].
Селий мехка а Нохчий мехка мехкдай хьехамча хиннав[12][13].
Законаш доахаш болх бар
2016 шера денз 2021 шерага кхаччалца, VII созыва Паччахьалкхен думан депутата даржаш кхоачашдеча юкъа, 35 совгӀа законодательни инициативан а федеральни законий проекташка хувцамий а соавтор хиннав[14].
Валар
Сайтиев Бувайсар веннав 2025 шера тушола бетта 2-ча дийнахьа, Москве ший квартиран корах цахоаш аравежа лозварах; дарбанче дӀавига хиннав, амма кӀалхарвоаккхавеннавац[15][16]. Таьзет Селий мехка Новолакски шахьара Чаравали (Ярыксу-Аух) яхача юрта хиннад, массехк эзар саг гулвенна хиннав цига[5][17]. ХӀаьта Нохчий мехка Сайтиев Бувайсар валарах кхаь ден Ӏаьрж да аьнна кхайкадаь хиннад тушола бетта 3-ча денгара 5-ча денга кхаччалца[18].
Дагалоацам
2025 шера тушола бетта 13-ча дийнахьа Шолжа-ГӀалий тӀарча мэрен пресс-гӀулакхо хоам баьб, Нохчийчен Мехкдаь Кадыров Рамзана аларах Ахматовски шахьара цхьан урамах Сайтиев Бувайсара хьамарагӀа цӀи тулларгья аьнна. Иштта, цу урама тӀа хьаелла лаьрхӀа ба Республика спорта кӀалтохаргах йола юкъарче[19].
Тов бетта 2025 шера Красноярске Сайтиев Бувайсара цӀерагӀа Дунен къамашта юкъера турнир дӀайихьар мукъача кӀалтохаргах[20].
Дезал
Сайтиев Бувайсар саг йоалаяь хиннав, цун сесага цӀи Индира я. Пхи воӀи цхьа йоӀи кхедеш хиннав из[15][21].
СовгӀаташи званеши
- «За заслуги перед Отечеством» IV даржа орден (2.08.2009)[22];
- Сийлен орден (18.02.2006)[23];
- ДоттагӀала орден (6.01.1997)[24];
- Кадырова орден (2009 шу)[25];
- «Аль-Фахр» II даржа орден (2008 шу)[26];
- Сийлен хьарак «За заслуги в развитии физической культуры и спорта»;
- Къамай спортивни премен «Слава» лауреат, «За волю к победе» яхача номинацех;
- 2007 шера ФИЛА «Золотая борцовка» яха официальни совгӀат деннад «Лучший борец в истории вольной борьбы» яхача номинацех[27];
- 2010 шера маьтсела бетта 12-ча дийнахьа Сайтиев Бувайсара звани еннай «Почётный гражданин Красноярска»;
- Бувайсар Сайтиева хьамарагӀа дунен къамашта юкъера турнираш хул Красноярскеи[28] Бельгехьеи (Воррикен[29] а, Эйпен а яхача пхьешка[30]);
- Эйпене (Бельгехьа) 2015 шера бугӀий клуб хьайийлай «Сайтиев» яхаш[31];
- Звани «ДаьгӀастен халкъа турпал»[32].
Белгалдаккхар
- ↑ Братья Сайтиевы: Сыновья Хамида. Федерация спортивной борьбы России (29.07.1999). Хоам хьаийца таьрахь: 22.01.2019. Архиваци яьй 23.01.2019.
- ↑ Бувайсар Сайтиев станет депутатом Госдумы от Дагестана. Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2016. Архиваци яьй оригинала тӀара 26.09.2016.
- ↑ Рамзан vs Сагид. Почему Абдулатипов провел в Думу Бувайсара, но сломал карьеру Сажида? Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2016. Архиваци яьй оригинала тӀара 8.07.2018.
- ↑ Бувайсар Сайтиев прошёл в Госдуму от Дагестана. Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2016. Архиваци яьй 24.09.2016.
- ↑ 1 2 3 4 5 Энциклопедия ТАСС, 2025. Сайтиев, Бувайса Хамидович
- ↑ Чеченский борец Бувайсар Сайтиев получил Кубок Чингисхана. Хоам хьаийца таьрахь: 4.06.2021. Архиваци яьй 4.06.2021.
- ↑ Календарь. Июнь
- ↑ Канаев, М. Спортивная слава Дагестана. 1956—2009.- Махачкала, 2010.- 187 с.
- ↑ Сайтиев Бувайсар Хамидович. Федерация спортивной борьбы Чеченской Республики. Хоам хьаийца таьрахь: 15.06.2016. Архиваци яьй оригинала тӀара 20.09.2016.
- ↑ Григоренко, А. Лучший борец мира меняет спорт на веселую и интересную жизнь. Российская газета (27.05.2009). Хоам хьаийца таьрахь: 2.11.2011. Архиваци яьй 19.06.2012.
- ↑ Сайтиев Бувайсар Хамидович. duma-er.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2017. Архиваци яьй 22.08.2017.
- ↑ Олимпийский чемпион Бувайсар Сайтиев назначен советником главы Дагестана. Хоам хьаийца таьрахь: 28.06.2016. Архиваци яьй 11.09.2016.
- ↑ Мовлади Абдулаев. Сайтиев стал советником Абдулатипова. Энциклопедия чеченского спорта (29.06.2016). Хоам хьаийца таьрахь: 2.07.2016.
- ↑ Объекты законотворчества :: Система обеспечения законодательной деятельности. sozd.duma.gov.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 5.08.2019. Архиваци яьй 26.09.2019.
- ↑ 1 2 Вдова Сайтиева подтвердила, что он выпал из окна незадолго до смерти, Спорт-Экспресс (4 тушола 2025). Техкад укх дийнахьа: 5.03.2025.
- ↑ Умер трехкратный олимпийский чемпион по борьбе Бувайсар Сайтиев, РБК. Техкад укх дийнахьа: 2.03.2025.
- ↑ Несколько тысяч человек пришли на похороны Сайтиева в Дагестане. Видео, РБК (4 тушола 2025). Техкад укх дийнахьа: 5.03.2025.
- ↑ В Чечне объявили трехдневный траур, Lenta.RU (3 тушола 2025). Техкад укх дийнахьа: 3.03.2025.
- ↑ Кадыров поручил переименовать одну из улиц Грозного в честь Сайтиева, РБК. Техкад укх дийнахьа: 13.03.2025.
- ↑ Турнир памяти Бувайсара Сайтиева: 5-7 сентября. krascsp.ru. КГАУ «Центр спортивной подготовки» (20.08.2025). Хоам хьаийца таьрахь: 10.10.2025.
- ↑ Бувайсар Сайтиев: «На тренировках порву любого!» Хоам хьаийца таьрахь: 26.06.2012. Архиваци яьй 2.02.2014.
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 2 августа 2009 года № 885 «О награждении государственными наградами Российской Федерации» (тӀакхоачача боаца тӀатовжам)
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 18 февраля 2006 года № 126 «О награждении государственными наградами Российской Федерации» Архиве диллад 2013 шера маьтсела 8 дийнахьа.
- ↑ Указ Президента РФ от 6 января 1997 года № 1 «О награждении государственными наградами Российской Федерации спортсменов, тренеров, работников физической культуры и спорта по итогам XXVI летних Олимпийских игр 1996 года». Хоам хьаийца таьрахь: 20.09.2019. Архиваци яьй 23.09.2020.
- ↑ Бувайсар Сайтиев награждён орденом Кадырова. Хоам хьаийца таьрахь: 12.12.2009. Архиваци яьй оригинала тӀара 2.02.2014.
- ↑ В Совете муфтиев России чествовали олимпийских чемпионов. Хоам хьаийца таьрахь: 27.12.2009. Архиваци яьй 8.01.2010.
- ↑ Бувайсар Сайтиев — трехкратный олимпийский чемпион. znamus.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2017. Архиваци яьй 22.08.2017.
- ↑ V Всероссийский турнир по вольной борьбе на призы Бувайсара Сайтиева
- ↑ Международный турнир по вольной борьбе среди юношей и юниоров на призы 3-кратного олимпийского Бувайсара Сайтиева
- ↑ 2-й Международный турнир в честь Бувайсара Сайтиева в Бельгии
- ↑ Интервью президента БК «Сайтиев» радио BRF. Хоам хьаийца таьрахь: 26.06.2015. Архиваци яьй 26.06.2015.
- ↑ Информация об учреждении звания «Народный герой Дагестана». Хоам хьаийца таьрахь: 28.02.2019. Архиваци яьй 28.02.2019.
Литература
- С-А. М. Аслаханов, Х. Х. Хизриев. Физическая культура и спорт Чечни: истоки и современность. — М.: «Перо», 2015. — С. 184—185. — 240 с. — ISBN 978-500086-997-0.
- Муса Гешаев. Знаменитые чеченцы. — М.: Мусаиздат, 2006. — Т. 4. — С. 292—325. — 708 с. — 2000 экз.
ТӀатовжамаш
- Бувайсар Хамидович, он же Бусик. Будем помнить всегда//«Росбалт», 10.03.2025
- Энциклопедия ТАСС, 2025. Сайтиев, Бувайса Хамидович
- Новости, фото и видео Бувайсара Сайтиева на сайте Федерации спортивной борьбы России
- Буйвасар Сайтиев — аьланпхье статистика я Sports-Reference.com мазаоагӀон тӀа (ингл.)
- Буйвасар Сайтиев — юхь я International Wrestling Database мазаоагӀон тӀа (ингл.)
- Интервью в газете «Спорт-Экспресс» от 21 августа 2008 года
- Баьб тушола бетта 11 дийнахьа
- Баьб 1975 шера
- Байнаб тушола бетта 2 дийнахьа
- Байнаб 2025 шера
- Байнаб Москве
- Эрсечен дукха дика хӀамаш карагӀдийна спорта пхьараш
- Орден «Даьхенна хьалхашка карагӀдаьннарех» IV даржа яьхараш
- Почёта ордена кавалераш
- ДоттагӀала ордена кавалераш (Росси)
- Кадыров Ахьмада цӀерагӀа йолча ордена кавалераш
- «Аль-Фахр» II даржа орден яьккхараш
- «ДаьгӀастен халкъа турпал» звани яьккхараш
- «За заслуги в развитии физической культуры и спорта» яха сийлен хьарак даьккхараш
- Нах алапатах
- Спортсменаш алапатах
- Красноярска спортсменаш
- Эрсечен лоӀамеча кӀалтохаргах чемпионаш
- КӀалтохаргах бола Аьланпхье чемпионаш
- Эрсеченгахьа хинна аьланпхье чемпионаш
- Ахкан Аьланпхье ловзарий чемпионаш 1996 шера