Тийрка область
| Россе импере область | |||||
| Тийрка область | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
| 43°01′00″ с. ш. 44°39′00″ в. д.GЯO | |||||
| Паччахьалкхе |
 Россе импери |
||||
| Админ. юкъ | Буро | ||||
| Тархьари географии | |||||
| Хьаяь таьрахь | 8 (20) саькура 1860 | ||||
| ДӀаяьккха таьрахь | 1920 шу | ||||
| Лаьтта | 60 868,9 вёрст² | ||||
| Бахархой | |||||
| Бахархой | 933 936[1][2] саг (1897) | ||||
.jpg) |
|||||
|
|||||
 РУВИКИ.Медиа чура файлаш | |||||
.png)
Ти́йрка о́бласть (эрс: Те́рская о́бласть) — 1860—1920 шерашка хинна Россе импере административни дакъа.
Административни юкъ — Буро.
Географи
Тийрка областо дӀалоацаш хиннад лаьтташ: малхбузехьара Кума хийгара малхбоалехьа ГӀойхийга кхаччалцеи, гӀинбухехьа Тийркагара зӀилбухезьа Керттерча Кавказа дукъага кхаччалцеи[3].
Тархьар
Тийрка область Россе импере административно-лаьттан дакъа долаш вӀашагӀъеллай император Александр II-чун амарах 1860 шера. Цунна урхалдарах йола положени дӀачӀоагӀъяьй 1862 шера. Областа юкъе бархӀ округ хиннай: Арган округ, ГӀалгӀай округ, Ичкерински округ, ГӀаьбартий округ, ГӀумкий округ, Лоама тӀара округ, ХӀирий округ, Нохчий округ[4].
1866 шера лайчилла бетта 29-ча дийнахьа Маздак пхье Ставропола губернех хьакъоастаяь Тийрка областах дӀатехай[5].
1867 шера оагӀой бетта 9-ча дийнахьа Кизляр пхье уезда даькъаца Ставропола губернех хьакъоастаяь Тийрка областах хьатехай[5].
1868 шера Ставропола губернех хьакъоастаяь Тийрка областах хьатехай Георгиевск[5]. 1869 шера ГӀумкийи Лоам тӀареи округаш вӀашагӀа а теха цхьа Хасавюрта округ хьаяьй.
1870 шера Тийрка областе юха а административни хувцамаш даьд. ХӀирийи ГӀалгӀайи округаш вӀашагӀа а теха цхьа Бурон округ хьаяьй. Еррига округаш участкех йийкъай. 7 округ хьаяьй: Арган, Веданен, Бурон, Георгиевски, Шолжа-ГӀалий, Кизлярски, Хасавюрта. 1874 шера Тийрка областах Пятигорск хьатехай. 1874 шера Георгиевски округа цӀи хийцай «Пятигорска округ» аьнна[6].
Областной правлени хьайийлай 1871 шера наджгоанцхой 1-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 13 дийнахьа), Урхалдеча сенато амар даьд 1869 шера оагӀой бетта 30-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 1870 шера наджгоанцхой бетта 11-ча дийнахьа). ДӀахо, Урхалдеча сенато 1886 шера тушола бетта 21-ча дийнахьа (григоре ханоргах — бекарга бетта 2 дийнахьа) даьккхача амарах область хийцай, хӀаьта кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 13 дийнахьа) ТӀема министерства дӀакараеннай.
1882 шера Пятигорска округ шин округах йийкъай — Пятигорскеи Нальчикеи округех[7].
1888 шера тӀема-халкъа урхалдар дӀадаьккхад, Тийрка область кхаь отделах йийкъай — Кизлярскии, Пятигорскии, Шолжеи, иштта йиъ округахи: Нальчикски, Бурон, Шолжа-ГӀалий, Хасавюрта. Тийрка областа керте лаьттаб областа хьакими Тийрка гӀазкхий бӀун наказной атамани, бӀорахой даькъе губернатора бокъо а йолаш[8].
1899 шера Маздака отдел хьаяьй Тийрка областа юкъе.
1905 шера Шолжа отдел, гӀазкхийи гӀалгӀайи бахаш бола, цхьан ха-юкъа аьнна йийкъай Шолжа округахи Наьсарен округахи, 1909 шера Шолжа отдел официально Ӏойийкъай.
1915 шера (областа майда — 64,07 вёрст² (72,337 км²) хиннай, бахархой — 1,233 млн хиннаб) Пятигорски Кисловодски, пхьен юкъара урхалдара гӀулакхий даькъе, ТӀема министерства доалара хьа а яьха Чухьарча гӀулакхий министерства доалахьа яьхай[9].
1920 шера тушола бетта Тийрка область дӀаяьккхай.
1921 шера наджгоанцхой бетта 20 дийнахьа Тийрка область хиннача доазон тӀа Лоаман АССР а, Тийрка губерни а хьаяьй. Кхыча хоамах 1921 шера бекарга бетта 7-ча дийнахьа ВЦИК чӀоагӀамах Лоаман АССР юкъеяха йоацаш йиссача Тийрка областа отделех: Пятигорскеи, Маздакеи, Кизляреи отделех — Тийрка область хьаяь хиннай Георгиевск пхье юкъ йолаш[10]. ТӀехьагӀа, Тийрка область хувца а хувцаш Тийрка губерни хьаяьй, шийна юкъе 5 округ лоацаш (Пятигорскеи, Георгиевскеи, Маздакеи, Кизляреи, Святокрестовскии). Губерне гӀайнаш хиннад Ставропола губернецеи, ГӀалмакхой автономе областацеи, ГӀаьбартий областацеи, Лоамани Селийи республикашцеи. Юххьанца юкъ Георгиевск хиннай, тов беттагара денз — Пятигорск[11].
Лоаман АССР юххьанца лоаттаме хиннай 8 округ а (Малкхарой, Дугарой, ГӀалгӀай, ГӀаьбартий, Къарший, ХӀирий, Нохчий), 2 автономни пхье а — Бурои Шолжа-ГӀалеи. 1922 шера Дугарой округ ХӀирий округах дӀатехай. ТӀехьагӀо Лоаман АССР юкъера хьаяьннай автономни округаш (цул тӀехьагӀа шоайх автономни областаш хьа а хулаш): ГӀаьбартий округ (1921 шера тов бетта 1-ча дийнахьа), Къарший округ (1922 шера наджгоанцхой бетта 12-ча дийнахьа), Малкхарой оаруг (1922 шера наджгоанцхой бетта 16-ча дийнахьа), Нохчий округ (1922 шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа).
1922 шера чаккхенгара денз 1924 шерага кхаччалца Лоаман АССР автономни республика хиннай шин округах латташ — ХӀирийи ГӀалгӀайи.
1924 шера кӀимарса бетта 7-ча дийнахьа Лоаман АССР дӀаяьккхай[12].
1924 шера Тийрка губернехи Ставропола губернехи округаш хьа а яь, ГӀинбухен-Кавказерча йиста юкъеяхьай уж, Тана-тӀарча-Ростове юкъ а йолаш[11].
Хьалха хиннача Тийрка областа доазонгахьа хинна, лакхе хьоахаяь йолча, гӀинбухен-кавказа республикел совгӀа, хӀанзарча хана Тийрка областа хиннача лаьттий дакъа Ставропола йиста а, Селий мехка а юкъедод.
Административни екъаялар
1899 шера областа юкъе 8 округ йоагӀар:
| № | Округ (отдел) | Юкъ | Уездни пхье герб |
Майда, вёрст² |
Бахархой[1][2] (1897), саг |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Бурон округ | Буро (43 740 саг) | 
|
4 999,7 | 134 947 |
| 2 | Шолжа-ГӀалий округ | Шолжа-ГӀала (15 564 саг) | 
|
10 187,1 | 226 035 |
| 3 | Кизлярски отдел | Кизляр (7282 саг) | _(1842).png){kind=small}
|
20 251,2 | 102 395 |
| 4 | Маздака отдел | Маздак (7282 саг) | _(1842).png){kind=small}
|
5879,9 | 81 405 |
| 5 | Нальчикски округ | Нальчик (4809 саг) | 
|
9851,4 | 102 908 |
| 6 | Пятигорски округ | Пятигорск (18 440 саг) | _(1842).png){kind=small}
|
10 819,9 | 181 481 |
| 7 | Шолжа отдел | Ахки-Юрт (3456 саг) |
|
3 273,7 | 115 370 |
| 8 | Хасавюрта округ | Хасавюрт (5312 саг) |
|
4 677 | 70 800 |
| № | Округ (отдел) | Заштатни пхье | Пхьен герб |
|---|---|---|---|
| 1 | Пятигорски округ | Георгиевск | .png){kind=small}
|
1905 шера денз Тийрка область 4 отделах екъалуш хилар: Пятигорски, Маздака, Кизлярски, Шолжа, 6 округах а: Бурон, Хасавюрта, Нальчика, Шолжа-ГӀалий]], Веданен, Наьсарен. Тийрка гӀазкхий бӀун лаьтта 4 сура округах декъалуш хиннад — Волгски, Лоаман-Маздака, Шолжа-Бурон, Кизляро-Гребенски, из лаьтта 2 009 047 га гаргга доккха хиннад. Акхараех хьахиннад из лаьтта: а) бӀун тӀехьален лаьттех, б) станиций юкъарча доакъоех в) бӀун эйдажа эпсараштеи чиновникаштеи пенсенна когаметта тийна лаьтташ.
Ӏаьдала маьженаш
- Областа хьакимаш
| Ф. ЦӀ. Д. | Титул, чин, звани | Время замещения должности |
|---|---|---|
| Святополк-Мирский Дмитрий Иванович | аьла, инарал-лейтенант | |
| Лорис-Меликов Михаил Тариелович | граф, инарал-адъютант, инарал-лейтенант | |
| Свистунов Александр Павлович | инарал-адъютант, инарал-лейтенант | |
| Юрковский Евгений Корнилович | инарал-майор | |
| Смекалов Алексей Михайлович | инарал-лейтенант | |
| Каханов Семён Васильевич | инарал-лейтенант |
- Губернатораш
| Ф. ЦӀ. Д. | Титул, чин, звани | Дарже хинна ха |
|---|---|---|
| Толстов Сергей Евлампиевич | инарал-майор (инарал-лейтенант) | |
| Колюбакин Алексей Михайлович | инарал-майор | |
| Михеев Александр Степанович | инарал-лейтенант | |
| Флейшер Сергей Николаевич | инарал-лейтенант |
- Вице-губернатор
| Ф. ЦӀ. Д. | Титул, чин, звание | Дарже хинна ха |
|---|---|---|
| Якобсон Густав Христофорович | боккъонца вола статски хьехамча |
- Областа хьакимий гӀончаш
| Ф. ЦӀ. Д. | Титул, чин, звани | Дарже хинна ха |
|---|---|---|
| Шепелев Николай Александрович | инарал-майор | |
| Гунниус Константин Карлович | инарал-майор | |
| Коцебу-Пилар фон Пильхау Фёдор Карлович | граф, инарал-майор |
Бахархой
1897 шера хинна къамай лоаттам меттага гӀолла:
| Округ | Боккхийча эрсий наречи (эрсий) | нохчий | хӀирий | гӀаьбартий | гӀалгӀай | украинхой | ногӀой | гӀумкий | татрийи, малкхаройи |
маӀарлой | эрмалой | немций |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Область, бӀарчча хьалаьцача | 27,0 % | 23,9 % | 12,3 % | 9,0 % | 5,1 % | 4,5 % | 3,9 % | 3,4 % | 2,9 % | 1,7 % | 1,3 % | 1,0 % |
| Бурон | 23,1 % | … | 65,4 % | … | … | 1,1 % | … | … | … | … | 1,6 % | 1,2 % |
| Шолжа-ГӀалий | 5,7 % | 89,5 % | … | … | … | … | … | … | … | … | … | |
| Кизлярски | 52,5 % | … | … | … | … | 4,0 % | 30,9 % | … | … | … | 4,6 % | |
| Нальчикски | 4,7 % | … | 2,7 % | 62,9 % | … | 4,6 % | … | … | 22,5 % | … | … | |
| Пятигорски | 67,9 % | … | 2,5 % | 1,7 % | … | 13,8 % | … | … | … | … | 2,4 % | 3,2 % |
| Шолжа | 36,4 % | 1,7 % | … | 13,9 % | 40,1 % | 3,4 % | … | 2,0 % | … | … | … | |
| Хасавюрта | 4,5 % | 25,6 % | … | … | … | 1,8 % | 5,6 % | 36,9 % | 1,8 % | 19,3 % | … |
| Округ | полхой | гуржий | туркменой | гӀалмакхой | фаьрсий |
|---|---|---|---|---|---|
| Область, бӀарчча хьаллаьцача | … | … | … | … | … |
| Бурон | 1,1 % | 2,4 % | … | … | … |
| Шолжа-ГӀалий | … | … | … | … | … |
| Кизлярски | … | 1,0 % | 1,0 % | 1,4 % | … |
| Нальчикски | … | … | … | … | … |
| Пятигорски | … | … | … | 1,2 % | 1,4 % |
| Шолжа | … | … | … | … | … |
| Хасавюрта | … | … | … | … | … |
1913 шера великороссашии малороссаши областа бахархоех 43 % бар.
Дездараш
Россе имперен Тийрка областа герб дӀачӀоагӀдаьд 1873 шера тушола бетта 15-ча дийнахьа — «Ӏаьржача турса тӀа дото агӀалди куце аьрдача оагӀорахьа дӀайийхка хӀама я, цунна тӀехьашкахьа Императора штандарт я дошоча гемакха тӀа. Турса лакхе шира паччахьа тадж тулл, хӀаьта гонахьа Александровски лентаца вӀашагӀдийхка дола нажа гӀайнаш да».
Областа официальный герб (МВД изд., 1880)
Областа официальни доаца герб (Сукачова изд., 1878)
Областа герба хӀанзара сурт (2000-гӀа шераш)
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 Итоги первой всеобщей переписи населения Российской империи 1897 года, 1905, оа. 22.
- ↑ 1 2 Демоскоп Weekly, 2001, табл..
- ↑ Силаев Н. Ю. Миграционная политика Российского правительства на Северном Кавказе во второй половине XIX века: практика и результаты. // Вестник Московского университета. 2002. — Сер. 8. История. — № 3 — C. 73—91.
- ↑ Полное собрание законов Российской империи, 1865, оа. 498.
- ↑ 1 2 3 Хроника административно-территориальных изменений, 2013.
- ↑ Те́рская о́бласть : [арх. 14 маьтсела 2021] / М. А. Волхонский // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 93. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.
- ↑ Корнилова М. Много лет тому назад (из исторической хроники Пятигорска) // «Пятигорская правда» : газета. — 2014. — 23 января (№ 11 (7986)). — С. 7.
- ↑ Вертепов, 1895, оа. 23.
- ↑ Полякова, Чегутаева, 2018, оа. 27.
- ↑ Известия, № 75, 7 апреля 1921 года, стр. 4
- ↑ 1 2 Чегутаева, 2019, оа. 17.
- ↑ Гиоев М. И., Гойгова З. А., Гугов Р. Х., Улигов У. А. Победа Советов на Тереке — торжество ленинского интернационализма. / Предисл. Ю. И. Кониева — Орджоникидзе: Ир, 1983.
Литература
- Вертепов Г. А. Статистический обзор Терской области за 1894 год // Терский календарь на 1896 год. Вып. 5 : [рус.] / Терский областной статистический комитет; под ред. члена-секретаря комитета Г. А. Вертепова. — Владикавказ : Типография Терского областного правления, 1895. — [XXIV], 427 с.
- Окончательно установленное при разработке переписи наличное население Империи по уездам. Вып. 4 // Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. : [рус.] / Под ред. Н. А. Тройницкого. — Санкт-Петербург : Типография товарищества «Общественная польза», 1905. — 29 с.
- Отделение первое. От № 37827—38621. Акт № 38326 // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе : [рус.] / Второе отделение Собственной Его Императорского Величества канцелярии. — Санкт-Петербург : Типография II Отделения Собственной Е.И.В. Канцелярии, 1865. — Т. XXXVII. — 833 с.
- Полякова О. А., Чегутаева Л. Ф. Летопись города-курорта Пятигорск. Раздел 6 : [рус.] : справ. н-мет. илл. изд. / Министерство культуры Ставропольского края; Пятигорский краеведческий музей. — Пятигорск—Ставрополь : Печатный Двор, 2018. — 104 с.
- Чегутаева Л. Ф. Летопись города-курорта Пятигорск. Раздел 7 : [рус.] : справ. н-мет. илл. изд. / Министерство культуры Ставропольского края; Пятигорский краеведческий музей; науч. ред. С.Н. Савенко, к. и. н. — Пятигорск—Ставрополь : Печатный Двор, 2019. — 120 с. — ISBN 978-5-6042668-2-3.
ТӀатовжамаш
- Терская область // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской империи (без Финляндии). Переписи населения Российской Империи, СССР, 15 новых независимых государств (таблица). demoscope.ru. Глав. ред. Н. Мкртчян (2001). — Свид. о рег. СМИ Эл № ФС77-54569 от 21.03.2013 г. Хоам хьаийца таьрахь: 8.10.2025.
- Ставрополь и его окрестности. Хроника административно-территориальных изменений, коснувшихся Ставрополья с 1785 года по настоящее время (хронол. список). stavropolgid.ru (2013). Хоам хьаийца таьрахь: 8.10.2025. Архиваци яьй 18.07.2018.
 |
|---|
