Туха берхӀа

Тух

Туха берхӀа (эрс: рассол) — хих тух дӀакхетарца хьахула берхӀа. ГӀалгӀай Мехка берхӀаш дукха хиннад оарстхой шахьара юрташка, масала, ДаьттагӀа, БерхӀатӀа, Мерже (эрс.) (гӀа..

Туха берхӀаш ГӀалгӀай Мехка

Юкъерча бӀаьшерий замалахьа туха чӀоагӀа деза хиларга хьежжа, тух доаккхаш туха бӀерхӀа кхехкабеш къахьегаш хиннаб цхьаццайолча юрташкара нах. ЦӀихеза хиннаб цу хӀаманца, масала, даьттагӀой, берхӀатӀарой, мержой (эрс.) (гӀа., мужечой. БерхӀатӀен цӀи, масала, туха бӀерхӀаш цига хиларах йоагӀаш я, иззамо хьал да Мужеченна йистера БерхӀаченца а^[1].

БерхӀа кхехкабеча хана дукха дахча доадеш хиннад, цудухьа гонахьара доазув хьунех даьсса хулаш хиннад. ГӀалгӀайи нохчийи мехках баьхача хана, тух доахача моттигашкара болх юхасеца хиннаб, керда хьатӀаяьнна кӀотаргаш ягӀа моттиг белгга хиннай^[1].

БерхӀа кхехка дӀаболалуча хана, шортта чоп гулалу, из хьаэц чопбоахаргаца. Чоп сихагӀа хьабаргболаш, иштта берхӀа кхыча ца эшача кхоачамех ӀоцӀенабергболаш, адсорбента когаметта берхӀалла Ӏочудохийташ хиннад фуа шод е бежана цӀий. Фуа шод а цӀий а дика адсорбент я. Цхьабакъда цӀий тохар дингахьа харца хиннад, хьарам лаьрхӀад, цудухьа фуа шод мара тохаш хиннаяц. Туха берхӀа кхехкабаьчул тӀехьагӀа, дӀайха тух тархен тӀа Ӏодоассадеш хиннад, цунца болх беш леладаьд аьшкалаш. Иштта даьккха тух ший тайпара чам болаш хиннад^[1]^[2].

ДӀа-юха хьоча хана тух лаьжгашка дехкаш хиннад. Лаьжгаша тух тӀоададолийташ хиннадац, мухь дӀакхухьа хьайбаш туха човнех лорадеш хиннад.

Туха-берхӀий оттам

Туха берхӀий керттера дар да тух, из тайп-тайпарча концентрацех доалаш хул, 2,5-3 % тӀоадарахи 8-30 % дашадолларахи. Дааргахьа лелабеча туха берхӀах тайп-тайпара кислоташ доахк, дукхагӀа, миста цӀалхи, къанза кислотаи. Иштта берхӀах йоахк магнияи калияи ионаш, C витамин, эфирни даьтташ. Туха-берхӀаш тайп-тайпара хул, царна юкъера башхало къоастае еза.

Тух сага дегӀа эшаш бола кхоачам ба. Хлора ионаш соляни кислота хьахулаш бола керттера кхоачам ба. Натрия ионаш (эрс.) (гӀа. кхыча ионашца нервий импульсаш (эрс.) (гӀа. дӀателаш лел, уж кӀезига хилча саг сиха кӀаьдлу, тайп-тайпара лазараш долаш хул. Цхьабакъа натрия ионаш дукха хилар а дика дац, цар хий чусоцаду, цӀе Ӏоткъам совбоаккх^[1].

Белгалдаккхар

↑ ¹ ² ³ ⁴ Хайров Л. Соляные ключи и соляной промысел Ингушетии (По сведениям российских и советских исследователей XIX-XX вв.) (эрс.). dzurdzuki.com. Вестник Инг.НИИ. Хоам хьаийца таьрахь: 5.08.2025.
↑ Сокровища Даттыха. Зачем в Ингушетии возрождают опустевшее горное село (эрс.). magas.bezformata.com (22.09.2020). Хоам хьаийца таьрахь: 8.08.2025.

[Дзурдзуки-1] ¹ ² ³ ⁴ Хайров Л. Соляные ключи и соляной промысел Ингушетии (По сведениям российских и советских исследователей XIX-XX вв.) (эрс.). dzurdzuki.com. Вестник Инг.НИИ. Хоам хьаийца таьрахь: 5.08.2025.

[2] Сокровища Даттыха. Зачем в Ингушетии возрождают опустевшее горное село (эрс.). magas.bezformata.com (22.09.2020). Хоам хьаийца таьрахь: 8.08.2025.

[1]

[2]