Хьалхара Ази

Хьалхара Ази
Географе регион
Хьалхара Ази (сийрдача бесара цунна юкъе ца дахьа мегаш дола лаьтташ да)
29°10′00″ с. ш. 47°36′00″ в. д.
Паччахьалкхенаш	СаӀудий Ӏарбий мохк  Иракъ  Иран  КъатӀар  Бахьройн  Жугтехье  Иордани  Шаьме  Йаман  Ӏамман  Цхь. Ӏарбий Амираташ  Кувейт  Ливан  Туркий мохк  Эрмалойче  ГӀозлойче  Гуржехье  Мисаре  Кипр  Афганехье
РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Хьалхара А́зи (я), иштта Малхбузера А́зи (я) — Азе зӀилбухен-малхбузехьара географе регион. Шийна чулоац ЗӀамига Ази а, Ӏарбий ахгӀайре а, царна улув да́да Лаьттан Юкъерча форда малхбузехьара бердаш а (Левант), Кавказ а (Кавказа дехье), Эрмалойи, ХӀиранхойи лоамеш. ТӀаккха политикага диллача кхаь даькъах екъ: Гаргара Малхбоале (Африкера дакъа доацаш), Юкъера Малхбузе, Кавказа дехье (цхьандаькъе).

Хьалхара Ази Дунен мехкасурта тӀа

Терминологи

• «Передняя Азия» яха термин эрсий меттала, цунга хьежжа гӀалгӀай меттала а — Хьалхара Ази, хьахиннай нем. Vorderasien яхачоа таржам дарца. Тархьарахи, археологехи, Лингвистикахи долча балхашка дукхагӀа лелаю из. Антропологе хьалхарча азе раса яха термин я йолаш, цун синоним я Кавказа расах лоархӀа армеоидий е ассироидий раса. Хьалхарча азерча ферха а ишта кхыйола цӀи я — кавказхой е фаьрсий ферха. Цудухьа Хьалхарча Азе чулоацилга лоархӀ Йоккха Эрмалойче, Ассири, Шинхинъюкъ, Фаьрсехье, Кавказа цхьа дакъа. Цун доазув да Юкъерчеи (Копетдагаца) ЗӀилбухерчем Азешца (Гиндукушаца), иштта ЗӀилбухерчеи Малхбоалехьарчеи Европаца (Ӏаьржача форда гагащцеи Кавказа лоамашцеи), цул совгӀа Африкацеи (Суэца хьарсамца).
• «Малхбузехьара Ази» яха термин тӀехьагӀа хьахиннай, цхьан даькъе ингал: Western Asia яхачо Ӏоткъам барца. ХӀанзарча тархьарахи, географехи, къамашта юкъерча бокъонаш. Этнографехи биологехи долча балхашка шаккхе а термин я лелаеш.

Геологе оттам

Малхбузехьарча Азе доккхагӀа долча даькъе Альпийски геосинклинальной область я. Рельефе лоамеш хьахулаш белгала я уж, йӀаьха аргӀаш хьахул царех. Иштта ГӀинбухера ЗӀилбухехьа ӀодоагӀа уж лоамаш, цига Ӏарбий-Шаьмара тарх кхет цох, из Африкан платформан дакъа да. Ӏарбий ахгӀайре ГӀинбухерча Африканна я гаргагӀа кхыча Азенна йолчул.

Ӏалама экам

Юкъарча экамах да аридни ландшафташ хилар дуккха гӀомара аренаш а йолаш, (РубӀ-аль-Хали, Йоккха Нефуд, Дехна, Шаьмен гӀомара аре, ТихӀамат), ахгӀомара аренаш а, екъа эрий аренаш а йолаш, иштта вӀалла хиш доацаш доккхий хиш долаш. ДогӀаш наг-нагахь мара делхац, йокъъеннача атагӀенашка гӀолла Ӏодолалу хий догӀа делхаш ха еча (Ар-Румма — 900 км). Шинхинъюкъе яхача аренашка даим ӀодоагӀаш да Аранцхийи Идалбати яха ши хий, ШаттӀ-аль-Ӏараб яхача метте вӀашагӀкхет уж. Дукха да цига лаьттан кӀала хиш, уж оазисашка хьадоах гӀувнашцеи лаьттан кӀаларча галереяшцеи (Ӏар. فلج‎ [фаладж]). Шаьме теза хий дола Ӏамарч да цӀихеза. Иштта гӀордаьнна ба Садоаца форд.

Эггара тӀаьдагӀа да Лаьттан Юкъерчеи, Ӏаьржачеи, Къаспийи фордий бердаш, иштта Ӏарбий ахгӀайрен зӀилбухен-малхбузехьеи, цхьайола лоамаш дола моттигаши.

Регионе шортта мехкадаьтта да (дукхагӀча даькъе Фаьрсий форда га долчеи Къаспий форд болчеи).

Юртбоахаме лоадам болчох да Хьалхарча Азе дукхагӀа долча мехкашка даьгӀенаш хилар, цудухь дукха жа-доахан леладу укхаза наха.

Хьалхарча Азенеи Европаннеи юкъера доазув

Европан зӀилбухен-малхбоалехьа цхьандаькъе уллача Туркехьенал совгӀа, Кавказадехьа дада мехкаш (Гуржехье, ГӀозлойче) а Европага дехкаш бола Ӏилманхой ба Малхбоалехьара Европа лоархӀ цар цо. Географега диллача, Хьалхарча Азе да́даш дола мехкаш (Эрмалойче, Гуржехье, ГӀозлойче) Европан совета юкъе да, тӀаккха Кипр — Евросоюзе. Уж паччахьалкхенаш дукха хана денз Европаца бувзам болаш я.

Жугтехье а европерча организацешта юкъе я цун кӀала европера паччахьалкхенаш хиларах.

ХӀанзара политикацара екъаялар

Таханарча дийнахь укх регионах лоархӀ е паччахьалкхенаш:

•  Афганехье (дукхагӀча даькъа Малхбузехьара Ази яхача кхетама юкъекхахьац)
•  ГӀозлойче (еррига е доккхагӀа дола дакъа)
•  Эрмалойче
•  Бахьройн
•  Гуржехье (еррига е доккхагӀа дола дакъа)
•  Мисаре (духхьала Синая ахгӀайре)
•  Жугтехье
•  Иордани
•  Иракъ
•  Иран

•  Йаман
•  КъатӀар
•  Кипр (каст-каста европхой политика-товшхала аренга ехк)
•  Кувейт
•  Ливан
•  Цхь. Ӏарбий Амираташ
•  Ӏамман
•  СаӀудий Ӏарбий мохк
•  Шаьме
•  Туркий мохк (Малхбоалехьара Фраки мел йоацар)
•  Палестина

Укх регионе цхьан даькъе тӀаийца паччахьалкхенаш а я:

•  Абхази
•  Северный Кипр
•  ЗӀилбухера ХӀирийче

Регионе даха керттера къамаш:

• гӀозлой
• ассирийхой
• Ӏарбий
• эрмалой
• бахтиарой
• гиляний
• яний-кипрхой
• гуржий
• жугтий
• кхуртий
• хӀирий
• лурий
• фаьрсий
• пуштой
• талиший
• туркий

Белгалдаккхар

Источники

Литература

• Западная Азия. — М. : Мир книги, 2010. — 222 с. — (Обычаи народов мира). — ISBN 5486035837, 9785486035838.
• История Древнего Востока: Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Ч. 2: Передняя Азия, Египет. — М. : Мир книги, 1998. — 222 с.
• Лазарев М. С. Западная Азия: этнополитическая ситуация : [рус.] / Институт востоковедения РАН. — М. : Наука, издательская фирма «Восточная лит-ра», 1993. — 230 с.
• Прошин Н. И., Куракова Л. И. Зарубежная Азия: общий обзор, Юго-Западная Азия : [рус.]. — М. : Мысль, 1979. — 380 с. — (Энциклопедия «Страны и народы»).
• Языки мира: Древние реликтовые языки Передней Азии : [рус.] / Институт языкознания РАН; под ред. Н. Н. Казанского, А. А. Кибрика, Ю. Б. Корякова. — М. : Academia, 2010.