Эбарг

Эбаргий кӀийле.
Суртанча Григорий Гагарин, XIX бӀаьшу

Эбарг (эрс: абре́к, маӀ. гІабурикІ, аьд. абрэдж, нохч. оба́рг, хӀир. абырæг) — тайп-тайпара бахьанаш долаш Ӏаьдала духьал а ваьнна, партизаний оамалагӀа а вахаш, цӀенах ваьнна лоам дӀаваха лела саг. Цхьачара яздаьчох, кавказе юххьанцара, эбаргаш — саг вер е кхыдола зулам дар бахьан долаш ваьро шийна юкъера арабаьха бола нах хиннаб^[1].

Этимологи

«Эбарг» (эрсий меттала — «абрек») яхача деша этимологи ма ярра ховш яц хӀанз а, амма цу хаттарах лаьца хетараш дукха да.

Царех цхьанне яхачох селий метташкара хьадаьннад из дош, ма дарра аьлча, шин дешах — «аб» яхачохи (лаьзг. гъаб, маӀ. гІабу, доар. гIубу, эрсий меттала захватить горстью яхилга да), хӀаьта, шоллагӀча «рек» яхачохи (лаьзг. рикI, маӀ. ракI, доар. урикI, дог яха маӀан да). Шаккхе вӀашагӀтехача, «майра саг» («храбрец») яха маӀан доаккх их хетар къоабалдечар^[2].

Кхыдолча хетарах, эрсий метта из дош юкъедаьннад 1743 шера гӀазакхаша гӀаьбартой меттацара хьаэцарца. Цига «абрег» яхар «лоамаро» яхилга да йоах.

Тархьар

Кавказера тӀом

ДукхагӀа йолча хана эбарг хулаш хиннав цхьа гӀайгӀа, юхьӀоаржо е халахетар хинна бахьан долаш чӀир леха аьнна шийна тӀаийца волча лоамарочох. Керда хинна эбарг ший ва́ха моттиг йита а йита́ новкъа воалаш хиннав^[3].

Россе импере Кавказ йоаккхача хана эрсаша эбаргаш оалаш хиннад моллагӀча шоашта духьала болча, цхьаь е тоабашца партизаний тӀом лелабеш хиннача, лоамароех^[4].

Кавказа къамашта юкъе эбаргал даржар дувзаденна хиннад россе имперен экспансеца, цунна юкъе йоагӀа бокъоний экспанси а. Колониальни Ӏаьдал меттигерча Ӏадатий бокъонашцеи шариӀата бокъонашцеи вӀашкакхетарах хьахиннад аьнна лоархӀ эбаргал^[5].

XX бӀаьшу долалуш

1880—1900-гӀча шерашка эбаргал лаьгӀденнад, цхьабакъда юха айденнад Эрсий-японий тӀоми 1905—1907 шерашка революции хиннача хана. 1910-гӀа шераш да цу заман эггара цӀихеза бола кавказера эбаргаш белгалбаьнна. Царех ба, масала, ГӀоандалой Сулумбик, Хьарачой Заьлмах, Кири-Буба, Гачаг Керем, иштта кхыбараш а. Эбаргаша ордингаш а хьаеш хиннай, гӀулакха цхьана ухаш хиннаб. Масала, гӀалгӀай эбарг Сулумбик а, нохчий эбарг Заьлмах а новкъостий хиннаб, цхьана дукха лийнаб.

Советий мур

1921—1925 шерашка эбаргаша га а доахаш шейх Нажмудин Гоцинскечо советий Ӏаьдала духьала партизаний духьале яьй Селий мехкеи Нохчий мехкеи лоам.

1944 шера саькура бетта гӀалгӀайи нохчийи бӀарчча къамаш мехках доахача хана, цхьабола нах тайп-тайпара бахьанаш айтта Ӏобигачарна юкъе нийс ца луш юхебиса хиннаб. Шоай къамаш мехках дахарах чӀир леха а даьй гӀалаш а чурташ а лорае аьнна шоашта тӀаийца советий Ӏаьдала духьале еш хиннай цар. Царех цӀихеза эбаргаш хьахиннаб, масала, Хучбаранаькъан Ахьмад, Хазанаькъан Хизар, Хасуха Магомадов, ТӀонганаькъан Лайсат, иштта кхыбараш а.

Хазанаькъан Хизари Хасуха Магомадови цхьан шера байнаб — 1976 шера. Шоаш боабалца эбаргал леладаьд.

Эбаргаш культуреи исбахьалеи

М. Ю. Лермонтова поэма я «Хаджи Абрек» яхаш (1833—1834).
«Кавказ» яхача Александр Дюма очерка тӀа нохчий эбаргеи гӀазкхечуни хинна дуэль ювц (1859).
Л. Н. Толстойс ший «ГӀазакхий» яхача повеста тӀа дувц гӀазакхаштеи эбаргаштеи юкъе хинна дов (1863).

Хьажа иштта

Белгалдаккхар

↑ Л. П. Семёнов. «Лермонтов и фольклор Кавказа», Пятигорск, 1941, с.30
↑ М.М.Гаджиев. РУССКО - ЛЕЗГИНСКИЙ СЛОВАРЬ (эрс.) / Г.А.Аликберов. — Махачкала: Издательство Дагестанского Филиала Академии Наук Союза ССР, 1950.
↑ В.А. Потто, 2014, оа. 297.
↑ Малая Советская Энциклопедия. Том первый. Аа—Ваниль. — М.: Акционерное об-во «Советская Энциклопедия», 1928.— С. 36.
↑ Rebecca Gould. Ijtihād against Madhhab : Legal Hybridity and the Meanings of Modernity in Early Modern Daghestan (ингл.) // Comparative Studies in Society and History. — 2015-01. — Vol. 57, fasc. 1. — P. 35–66. — ISSN 0010-4175. — DOI:10.1017/S0010417514000590.

Литература

В.А. Потто. «Кавказская война. В очерках, эпизодах, легендах и биографиях». — Москва: Центрполиграф, 2014. — ISBN 978-5-227-05635-1.

[sep-1] Л. П. Семёнов. «Лермонтов и фольклор Кавказа», Пятигорск, 1941, с.30

[2] М.М.Гаджиев. РУССКО - ЛЕЗГИНСКИЙ СЛОВАРЬ (эрс.) / Г.А.Аликберов. — Махачкала: Издательство Дагестанского Филиала Академии Наук Союза ССР, 1950.

[_97a814861eed7a19-3] В.А. Потто, 2014, оа. 297.

[4] Малая Советская Энциклопедия. Том первый. Аа—Ваниль. — М.: Акционерное об-во «Советская Энциклопедия», 1928.— С. 36.

[5] Rebecca Gould. Ijtihād against Madhhab : Legal Hybridity and the Meanings of Modernity in Early Modern Daghestan (ингл.) // Comparative Studies in Society and History. — 2015-01. — Vol. 57, fasc. 1. — P. 35–66. — ISSN 0010-4175. — DOI:10.1017/S0010417514000590.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]