Ӏашураъ

Рувики материал
Ӏашураъ
Aşure
Ашуре
Ашуре
МалагӀча къаман даара юкъедода
Туркий даар, яной даар, эрмалой даар, болгарой даар
Компоненташ
Керттера ялат, кхеш, бокъабаь сомаш, бӀараш, спецеш
Укхунна тара дола даар
кутья, коливо
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Ӏа́шура́ъ (тур. Aşure, эрс: Ашуре) — туркийи, эрмалойи, янийи, болгаройи даар[1]. Кийчдеш да ялатахи, кхехи, бокъабаьча сомехи, бӀарехи[2]. Туркий мехка из кхача буъ бӀарчча шера, туркий суфеша — къаьстта бусулба ханоргах хьалха боагӀача Мухьаррам бетта[3].

ЦӀи

«Ӏа́шура́ъ» яха дош хьахиннад Ӏарбий عاشوراء яхача дешах, цун маӀан да «иттлагӀа»[4]. Из даар туркий Ӏадатах Мухьаррам бетта 10-ча дийнахьа (Ӏашураъ дийнахьа), е мухьаррама итт ди даьнначул тӀехьагӀа кийчдар бахьан долаш я цун ишта цӀи.

Ash (Aş) туркий меттала ийна худар яхилга да. Фаьрсий меттала «ашур» э́дар да[5].

Даар иштта Нухьа (ӀалейхӀис-с-салам) худар оалаш а да, из цӀи хьоахаю цун кема сецача цунцарча наха кийчдаь даар да из яхандаь[⇨].

Тархьари Ӏадаташи

ЖӀаргахоша дувцачох, Нухь пайхамара, АллахӀагара салам-моаршал хилда цунна, кема А́рартӀа  (эрс.) (гӀа. сеца́ча хана, цун цӀагӀарча наха къаьстта долча даарца кийчбарца из белгалдаккха лаьрхӀад. ДӀатоха кхоачам ийша хилар бахьан долаш, долчох кийчдаьд цар худар: кӀихи бокъабаьча сомехи. Из дагалаьца туркий дезалашка кийчъю Ӏашура, къеча нахаи, лоалахоштеи, гаргарча нахаи дӀател[6][7][⇨].

Туркийи Балканашкарчеи суфеша (къаьстта Бекташаш оалачар) Ӏашураъ кийчдеш хилча унахцӀено, кхерамзле, аьттув бехаш дуӀаш деш кийчду. Эвлия Челебе Ӏашураъ белгалдоаккх ший книжка тӀа: «Ӏашураъ — Мухьаррама иттлагӀча дийнахьа кийчбу кхача ба» аьле[⇨].

Эрмалоша цу даарах анушапур оал, цар йокъаяьча гӀамагӀаех яь суп я из[8][9], эрмалой керда шу хьатӀадоагӀача хана кийчъю из. Из даар кердача шера оттадеча шуна керттера дакъа да[10].

Денца дувзар

Ӏашураъ ди деза да бусулба ханорга юкъе[11][12][13][14], цхьабакъда цу денца къаьстта дола даар дувзар къа хулаш дола бидъӀат да, цох лаьца дингахьа сеца́ хӀама ца хиларах[15]. Ӏашураъ бусулба наьха вахаре лоархӀаме моттиг дӀалоаца ди да, цу дийнахьа Муса пайхамар, АллахӀагара салам-моаршал хилда цунна, ФирӀовна бӀунах кӀалхарваьккхав форд юкъе гӀолла боаттӀа а баь, из а бусалба нах а цига гӀолла чакхбоалийташ. Цу дийнахьа жугташа а кхоаб марха, Мухьаммад пайхамара́, ﷺ, из гучадаьлча, цо а амар даьд бусалба нахага из кхаба, хӀана аьлча бусалба нах дукхагӀа хьакъ долаш ба из хӀама дезде, жугтий хиларал. Цхьабакъда жугтех хьакъеда ши ди кхоаб бусалба наха: е 9-гӀеи 10-гӀеи, е 10-гӀеи 11-гӀеи[16].

Цул совгӀа Ӏашуроаъ денца дувзаду кхы а кхыдола хӀамаш: Адам пайхмара, ӀалейхӀи-с-салам, тоба АллахӀа къоабалдар, Нухь пайхамара, ӀалейхӀи-с-салам, кема биса́ча нахаца сацар, Ӏийса пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, сигала хьалъэцар[17], цхьабакъда из деррига сеца́ дац дингахьа, цудухьа тешаме бакъ лоархӀаш дац[16].

ШиӀаша Ӏашураъ денца бувз Кербеле хинна къовсам, цар динах къаьстта Ӏаьржа ди лоархӀаш да из. Хьусайн ибн Ӏалий Ӏазап э́за́ ди да из яхаш, из дагалувц шоаш яхаш хӀамаш леладу цар цу дийнахьа.

Кийчдар

Aşure kaseleri.JPG

Из даар хьалха шийлача хана дуаш хиннад яхаш дувц хьаьна хиларах, цхьабакъда хӀанзарча хана бӀарчча шера дуъ.

Цох дӀатохаш бола кхоачам регионага хьежжа ба. Цох ворхӀ кхоачам тох. Цхьачар, дӀатоха езар итт хӀама я йоах, цӀерага хьежжа, хӀаьта суфий болча алевиташа шийтта хӀама тох. ДӀатохачох да кӀа, мукх, дуг, кӀай кхе, нут, шекар е меласса, хурмаш, нараш, бокъабаь сомаш (Ӏажаш, гӀамагӀаш, кхазараш, хурмаш, инжир, кхораш, кишмишк), бӀараш. Цхьаболча даар кийчдеча наха моажаярга е цӀалхий чӀор то́х. Иштта аниса е кунжута генараш а юкъедохийт, Ӏаьржа хьач а тох, нара генараш а, фисташкаш а, кардамон а, костагӀа а, михьиг а. Сийрда цӀе бос болча хица е моажа бос болча хица ийю. ТӀаккха кадашка Ӏочуйотт, шийлача метте дӀаоттаю[18].

Ӏашураъ хьайбаех хьабаьккхача кхоачамех цхьаккха ца боала кхача ба, цудухьа из веганий даар лоархӀ. Нийслу из худар наггахьа шурийца кийчдеш, вегетерианий мара лархӀа йиш хилац из тӀаккха[19].

ХӀанзарча хана цох тоха мел беза езар (кхоачам) кийчча йохкаш хул.

Белгалдаккхар

  1. ↑ Донка Съботинова. На една земя, под едно небе: празници и обичаи на българи, арменци, руси старообредци, турци и цигани (рома̀), 2009.
  2. ↑ Ashure. Rumi Club. Хоам хьаийца таьрахь: 3.04.2020. Архиваци яьй 24.12.2018.
  3. ↑ P. Fieldhouse. Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (24.12.2018). ABC-CLIO, 2017. p.42 ISBN 978-1-61069-412-4
  4. ↑ Aşure. Хоам хьаийца таьрахь: 3.04.2020. Архиваци яьй 18.11.2014.
  5. ↑ جستوجوی آشور, Saleminejad Hossein. Хоам хьаийца таьрахь: 3.04.2020. Архиваци яьй 19.10.2020.
  6. ↑ Cuisine and Empire: Cooking in World History by Rachel Laudan. Univ of California Press, 2015. ISBN 978-0-520-28631-3
  7. ↑ Istanbul City Guide: Best Places Of Istanbul. Halis Kutlu, 2014
  8. ↑ Армянская кухня: сегодня, завтра, вчера. Анушапур. Хоам хьаийца таьрахь: 3.04.2020. Архиваци яьй 26.10.2020.
  9. ↑ Кухни народов мира. Кавказская кухня. Анушапур. Хоам хьаийца таьрахь: 3.04.2020. Архиваци яьй 20.10.2020.
  10. ↑ McWilliams, Mark (2012-07-01). «Be Merry, Around a Wheat Berry!». Celebration: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2011. Oxford Symposium. ISBN 978-1-903018-89-7.
  11. ↑ Muslim Holy Days (Islamic Special Holidays) 30-Days of Prayer for the Muslim World
  12. ↑ Aşure Günü 10 Muharrem — İslam Tasavvuf Metafizik
  13. ↑ Muharrem Ayı ve Aşure Günü, Mübarek gün ve geceler, dini gün ve geceler, Mübarek Aylar, kadir gecesi, recep ayı, regaib kandili, Üç Aylara Girerken, Miraç Kandili, Şaban Ayı, Berat Kandili, Kadir Gecesi, Ramazan Bayramı, Şevval Ayı, Kurban ve Kurban Bayramı Özel Dosyası, Muharrem Ayı ve Aşure Günü, Kutlu Doğum ve Mevlid Kandili
  14. ↑ Muslim holy days. Хоам хьаийца таьрахь: 3.04.2020. Архиваци яьй 24.09.2020.
  15. ↑ Salih al-Munajjid. هل يجوز الأكل من الطعام الذي يوزع في عاشوراء؟ (араб.). Хоам хьаийца таьрахь: 23.07.2025.
  16. ↑ 1 2 ما ثبت في يوم عاشوراء من أحداث وما لم يثبت (араб.). Хоам хьаийца таьрахь: 23.07.2025.
  17. ↑ «Noah’s Pudding. Rumi Club. University of Massachusetts» (PDF). Хоам хьаийца таьрахь: 3.04.2020. Архиваци яьй 24.12.2018.
  18. ↑ Турецкий десерт Ашуре. Хоам хьаийца таьрахь: 3.04.2020. Архиваци яьй 5.02.2020.
  19. ↑ Ашура (сладкое кушанье из пшеничных зерен и сухофруктов). Хоам хьаийца таьрахь: 3.04.2020. Архиваци яьй 21.10.2020.
Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ӏашураъ&oldid=126539065»