Ачулкхий
| Ачулкхий | |
|---|---|
| Экам | |
| ДӀоахал | 18 км |
| Бассейн | 213 км² |
| Водоток | |
| Хин корта | |
| • Координаташ | 43°21′13″ с. ш. 44°39′28″ в. д.GЯO |
| Хин даьрже | Ӏаьлаха-Чуртен ор |
| • Координаташ | 43°28′21″ с. ш. 44°49′21″ в. д.GЯO |
| Хий дода моттигаш | |
| Мата | |
| Регион | ГӀалгӀайче |
| Шахьар | МагӀалбика шахьар |
| ГВР код | 07020000212108200003077[1] |
| ГКГН номер | 0259041 |
|
|
|
 — исток,  — устье |
|
Ачулкхий , е Къахьахий (да) — ГӀалгӀайчен МагӀалбика шахьара гӀолла дода хий.
ЦӀи
Ачулкхин цӀи моалой меттагара йоагӀ: XIII-ча бӀаьшера моалой ГӀалгӀай мехка тӀабаьхкача хана цу хи тӀа кхаьчаб. Къахьа хий яхаш хиннад из. ТӀаккха моалоша из къахьа хиларга хьежжа цох Ачалук аьнна цӀи яхийтай шоай меттала. Ха мел йода гӀалгӀай метта чу а даьнна, -хий тӀакхийттад цунна[2].
Географи
Хин корта Дабе-Юрта ба. Цигара гӀинбухе-малхбоалехьа Черкъий-Юрта а дахе Ӏаьлаха-Чуртен орах кхет хий Кердача Реданта гаьна доацаш. Хин даьрже Ӏаьлаха-Чуртен ора 108 км кхоачача аьттача бердаца улл. Ачулкхий 18 км дӀаьха да, хий гулдеча бассейна майда — 213 км²[3].
Тархьар
Ачулкхин атагIен оагIорарча чIожашка дукха шира гӀап-ковнаш да, берашка гуш да цхьан хана шоашка гӀолла хиш иха аьлеш, цо хӀамо, цхьаболча тохкамхошта хетаргахьа, тешал ду укх моттиге дукха хана денз нах бахаш хинна хиларах. Укхаза тархьаре гIалгIай къам хиларах лаьца дувц 1895-ча шера «Кавказ» газете кепатехача «Махкинан» яхача къаьнарча гIалгIай илле чу (эрсий меттала дӀаяздаь): «Когда это было — никто не упомнит… должно быть, лет триста назад. Народ наш, в то время богатый, живучи в долине Доксольджи (Сунжа[4]), размножился быстро до гор Ачалукских и жил бы доселе, если б не дьявол, которому стало досадно, что людям привольно живется…»[4].
1319-ча шера хиннар дувцаш эрсий летописашка, къаьстта эрсий аьла Михаил Ярославич вер дувцаш цӀихезача Симеоновски летописе, Ачулкхий хьоахадаьд аьнна хеташ да цхьаболча тохкамхошта[4].
Ачулкхий хьоахадаьд Леонтий фон Штедер яхача эрсий эпсаро, Кавказа тохкамхочо, ший денорга тӀа, 1781 шера укх моттигашка ше хьавена хиннача хана:
Далее я проследовал поля и повернулся затем юго-восточнее, между возвышенностями к узкой долине соленого ручья Ачалук, который теряется на северо-востоке на равнине. Через это ущелье можно было пройти прямо из Моздока к ингушам и к Тереку. Пятнадцать верст выше, в эту долину с востока течет калмыкский ручей, имеется высыхающий овраг и у истока имеется заросшее камышами озеро»[4].
Ший меттала (нем.)«So weit folgte ich den Aeckern und wandte mich dann Sudostwest, unter den Anhohen, zu dem engen Thal des salzigen Bachs Atschulak, der sich in der Ebne verliert. Durch diesen Pass konnte man grade von Mosdok zu den Inguschen und an den Terek kommen. Funfzelm Werste hoher fallt von Osten der Kalmukkenbach, eine trockne Gruft, die am Ursprung einen mit Schift bewachsenen See hat, in dieses Thal».
Хин реестра дар
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача Ачулкхий Малхбузерча-Къаспий бассейний округа юкъедод, хин-боахаман дакъа — Эрсечен Гуржехьецара гӀайнашта тӀара дола а денна Урсдон яхача додача хих кхетталца дола Тийрк (Ердан ца лоархӀаш). Ачулкхин бассейн — Идала́и Тийрка́и юкъера Къаспий форда бассейна дода хиш.
Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000212108200003077[3].
Белгалдаккхар
- ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 8. Северный Кавказ / под ред. Д. Д. Мордухай-Болтовского. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 309 с.
- ↑ Документальни кино Дадеков
- ↑ 1 2 Государственный водный реестр. Ачалук. textual.ru. Минприроды России (29.03.2009). Хоам хьаийца таьрахь: 20.12.2018. Архиваци яьй 29.03.2009.
- ↑ 1 2 3 4 Газиков, 2002, оа. 23.
Литература
- Газиков Б. Д. Местность Ачалуки в мировой истории // Взгляд в прошлое. — Назрань: Полиграф. комб. «Ингушетия», 2002. — С. 22—26.
| Дода хиш | |
|---|---|
| Хьарсамаш | |
| Хурхалаш | |
| Ӏамарч (Ӏалама, саго куцала́ е хий гулде хьадаь) | |
.svg){kind=link}