Аьрзеш

Рувики материал
Аьрзеш
ГӀаьртал
ГӀаьртал
Ӏилман классификаци
Доалаче:
КӀалдоалаче:
Ранг йоаца:
Тайпа:
КӀалтайпа:
Инфратайпа:
ТӀехкласс:
Инфракласс:
Дезал:
КӀалдезал:
Ваьр:
Аьрзеш
Дунен къамашта юкъера Ӏилман цӀи
Aquila Brisson, 1760

Аьрзе́ш (эрс: Орлы[1], лат: Aquila) — кера яхача дезала чура дéгӀах доккха долча оалхазарий ваьр да.

Тайп-тайпарча культурашкеи паччахьалкхенашкеи аьрзи даздараш тӀа белгалъяьккха хул, масала, ГӀалгӀай Республика а, Хетта Америкерча Штатий а, Россе Федерацен а паччахьалкхен гербаш тӀа.

Сурт оттадар

ДегӀа йӀоахал 75—88 см я, цӀог зӀамига да. Ткъамаш шера да, хьадийлача 2,4 м кхоачаш хул. Когий пӀелгаш тӀа кхаччалца бедараш яьнна хул.

Даржар

ДӀахьадаьржа да Евразеи, Африкеи, ГӀинбухерчаАмерикеи хьунтундрашкара гӀомара аренашка кхаччалца.

Вахара кеп

БӀенаш лаьтта, чхарашка е гаьнашка ду. Кагийи юкъерча дегӀареи дола букъатӀехйола дийнаташ дуъ цар лакхера фега долча хана ӀотӀа а хьежаш, цкъаза денна дийнаташ а дуъ. Цар дукхал кӀезиглуш латт.

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала оалхазар аьрзи яхаш да.

Славаьний цӀераш (эрс: орёл, укр. оре́л, ш.-славаьн. орьлъ, болг. оре́л) тӀехславаьний *orьӀъ яхача дешага йоагӀаш я[2][3]; цу овла тӀара доагӀаш да ераш а: лито. erẽlis, лато. ḕrglis, прусс. arelie, тӀехнем. *arōn~arnuz~arnaz (цигара гот ara, ш.инг. earn ш.л.нем. aro, arn, ш.-сканд. orn)[4], тӀехкельтий *eriro- (цигара юкъ.-эрл. irar, юкъ.-валл. eryr, юкъ.-бретон. — erer, корнийи бретонийи — er)[5], хеттий  (эрс.) — haraš[6]. Уж деррига дешаш, иштта ш.-ян. ὄρνῑς «оалхазар» яхари эрм. oror «маккхал, фордъоалхазар» яхари эрм. artsiv «аьрзи» яхари хӀиндий-европан  (эрс.) *Hor-/Her-, (ar, er) яхача овла тӀара доагӀаш да. ХӀиндий-европахошкахьа аьрзи культа лоадам болаш хиннад[7][8]. Латиний метта хӀиндий-европай дешах табу а хиннай, цун цӀи кхоабаш aquila яха дош хьахиннад aqua «хий» яхачунца бувзам а болаш[9].

Классификаци

Немций Ӏилманхоша 2000-гӀа шераш долалуш баьча молекулярни тохкамах эттача ӀадатагӀа Aquila, Hieraaetus, Lophaetus, Ictinaetus яхача тайпашка ехкаш йола биологе кепаш, иштта енна дӀадаьнна дола Harpagornis тайпа — дерригаш а монофили йола тоаба я, аьрзеш яхараш (Aquila тайпа) кхычарна даьй-тайпа а долаш. Цу тохкамо хьахьекхад, кхычарех зӀамагӀа хиларца эргаш дола Hieraaetus тайпан (ястребиные орлы, кер-аьрзеш) ерригаш хӀана яц аллал кепаш Aquila яхача юккъерча тайпанна юкъедахьа дезаш долга[10].

Кхера аьрзии машен тӀатеха улла чхьагӀалкхи

Орнтиологий къамашта юкъерча союзо укх тайпанга 11 кеп ехк:

  • Aquila nipalensis — Арен аьрзи
  • Aquila rapax — Кхера аьрзи[11]
  • Aquila adalberti — ХӀиспанера Ӏимарашкара аьрзи
  • Aquila heliaca — Ӏимарашкара аьрзи
  • Aquila chrysaetos — ГӀаьртал
  • Aquila africana — Майра чӀугал ягӀа аьрзи
  • Aquila audax — ЗӀогал-цӀог аьрзи
  • Aquila gurneyi — Молуккий аьрзи
  • Aquila verreauxii — Кафрий аьрзи
  • Aquila fasciata — Кер-аьрзи
  • Aquila spilogaster

Иштта енна дӀаяьнна кеп †Aquila kurochkini (плиоцен) а я йовзаш.

Белгалдаккхар

  1. Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский / Под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — С. 39. — 2030 экз.
  2. Булаховский Л. А. Общеславянские названия птиц // Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка.. — М. : Изд-во АН СССР, 1948. — С. 97–124.
  3. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В 4 томах.. — СПб. : Азбука, 1996 .
  4. Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. — Brill. — 2003. — С. 24—25.
  5. Matasović R. Etymological Dictionary of Proto-Celtic. — Brill. — 2009. — С. 117—118.
  6. Г. П. Дементьев. Птицы Советского Союза, т.1. — М.: Сов. наука. 1951.
  7. Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры: В 2-х книгах. — Тбилиси: Издательство Тбилисского университета. — 1984. — С. 538.
  8. Лебедев И. Г., Константинов В. М. Значение и этимология некоторых русских названий хищных птиц и сов фауны СССР // III конференция по хищным птицам Восточной Европы и Северной Азии: Материалы конференции 15-18 сентября 1998 года. Часть 2. — Ставрополь : СГУ, 1999. — С. 80—96.
  9. Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры: В 2-х книгах. — Тбилиси: Издательство Тбилисского университета. — 1984. — С. 539.
  10. A. J. Helbig, A. Kocum, I. Seibold, M. J. Braun. A multi-gene phylogeny of aquiline eagles (Aves: Accipitriformes) reveals extensive paraphyly at the genus level (ингл.) // Molecular Phylogenetic Evolution. — 2005. — Vol. 35, no. 1. — P. 147—164.
  11. Коблик, 2001, оа. 331–332.

Литература