ГӀалгӀай Коашке

Рувики материал
ГӀапков
ГӀалгӀай Коашке
Коашкех йиссар я Эса чӀоже[1]
Коашкех йиссар я Эса чӀоже[1]
42°51′13″ с. ш. 44°55′53″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Йола моттиг ГӀалгӀайче ГӀалгӀай Республика, ЖӀайраха шахьар
Хьалйоттар VI бӀаьшу
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш
ГӀалгӀай Коашке (Ингушетия)
Точка
ГӀалгӀай Коашке

ГӀалгӀай Коашке[2], е ГӀалгӀай наӀарге[3][4] (эрс: Ингушские ворота[5], Галгайская застава) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхерах яьча чӀоагӀалений цӀи я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре Эса чӀоже я уж. Тархьаре цар хинна цӀи я ДзӀардзувкъий наӀарге (Дзурдзукские ворота)[6][7] е ДзӀардзувкъатӀен наӀарге (Ворота Дурдзукети)[8]. Из деррига лаьтта ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедника дазонна юкъедоагӀаш да.

Этимологи

ЦӀи шин даькъах латт: «гӀалгӀай» — гӀалгӀаша шоайх йоахаш йола цӀии, «коашке» — меттига дожарах легадаь а дола дукхален таьрахье латта «ков» яха дош, укхаза маӀан «чӀоагӀъяь моттиг», «гӀап» е «ков-карт». Малсаганаькъан Дошалкъийна хетачох иштта оалаш хиннад кавказа чӀоженашка чувугача зӀарех, наӀарех[9].

VI бӀаьшера гуржий кулгайоазон тӀа хьоахаяь йола Эса чӀожен наӀараш ГӀалгӀай коашке, ГӀалгӀай гӀап оалачул совгӀа ГӀув битта моттиг а яхаш я.

Малсаганаькъан Дошалкъа[9]

Тархьар

ДзӀардзувкъий наӀарге, иштта Эса чӀожен оалаш йола, гуржий йоазонашка йовзаш я VI бӀаьшера денз[9]. IX бӀаьшера Ӏарбий тархьархочо Аль-Балазуречо  (эрс.) хьоахадаьд, ДзӀардзувкъатӀе шийтта кхерах яьча чӀоагӀаленах латталга[К. 1].

Юкъерча бӀаьшерий гӀалгӀай гӀапков да Эса чӀоже, сурт диллад Мориц фон Энгельгардт  (эрс.) яхачо 1815 шера.

Малсаганаькъан Дошалкъас яздаьд бувзам хила безаш ба аьнна: дзӀардзувкъой мехка фаьрсий паччахьо Ануширвана 12 ниӀи кхерах яь чӀоагӀаленаш хьалйоттарах болча IX бӀаьшера Ибн аль-Факих яхача Ӏарбий тархьархочун хоамаи (А. Н. Генко яхачо Эса чӀоже я аьннад уж), из Эса чӀож лораеш хиннача гӀалгӀай къаман наьртех Колой КӀантах, Пхагалбаьречох, Сеска Солсах иштта кхычарех а долча ширача оаламаштеи юкъе[11][12]. ГӀалгӀаша, кукали зама дензЭса чӀоже бахаш болча, кхерах баьча пенаца дӀакъайлай чӀож, хӀаьта цаӀ мара йоацача чувоаллаче цар ха лаьттад. Цу хан пурам доацаш аравала а чувала а йиш хиннаяц. Цу гӀапковний гӀончех башха-башха гӀалгӀай тайпаех нах хиннаб, къаьстта гаргга Ӏеш хиннача Гаьгий, Таргамхой, Хамхой, Аьгий, Барханой, БӀархой, Баркинхой, Йовлой, Коккурхой (Ферта Шовла ваьр)[13][14][15].

В горах Галгая народ издревле имел укрепленные поселения, распространяясь в нынешнюю Хевсурию и Тушетию. По ущельям же р. Терека и Ассы имели стены „Галгай Коажке” и сторожевые башни, замыкавшие проходы, остатки каковые видны и доселе.Ф. И. Горепекин[16]

Хьажа иштта

Белгалдаккхар

Доащхамаш

  1. Ахьмад аль-Балазуречо белгалдоах ДзӀардзувкъий наӀарех хӀараяр кхерах яь гӀап-гӀалаш я[10].

Бовхамаш

  1. Проект «Открытый Кавказ». Галгайская застава.
  2. Дударов, 2011, оа. 66.
  3. Проект «Открытый Кавказ». Карта.
  4. Танзила Дзаурова. Древние дороги Ингушетии (22.11.2015).
  5. Мальсагов, 1970, с. 97.
  6. Шавхелишвили, 1963, оа. 43.
  7. Еремян, 1973, оа. 270.
  8. Шавхелишвили, 1992, оа. 27.
  9. 1 2 3 Мальсагов, 1959, оа. 152.
  10. Книга завоевания стран. Восточная Литература. Материалы по истории Азербайджана. Выпуск III: Издание Общества Обследования и Изучения Азербайджана (1927).
  11. Мальсагов Д. Д. О постановке изучения Чечено-Ингушского фольклора // Журнал «Революция и Горец». — Ростов, 1933. — Т. №5.
  12. Далгат, 1972, оа. 322.
  13. Килиматов, 2018, оа. 4.
  14. Яковлев, 1925, оа. 102–103.
  15. Далгат, 1972, оа. 322–323.
  16. Краткие сведения о народе “Ингуши”» // Труды Ф.И. Горепекина / М. С. Албогачиева. — Санкт-Петербург: «Ладога», 2006. — С. 20. — ISBN 5-98635-011-0.

Литература

ТӀатовжамаш