ГӀалгӀай Коашке

Рувики материал
ГӀапков
ГӀалгӀай Коашке
Коашкех йиссар я Эса чӀоже[1]
Коашкех йиссар я Эса чӀоже[1]
42°51′13″ с. ш. 44°55′53″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Йола моттиг ГӀалгӀайче ГӀалгӀай Республика, ЖӀайраха шахьар
Хьалйоттар VI бӀаьшу
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

ГӀалгӀай Коашке[2], е ГӀалгӀай наӀарге[3][4] (эрс: Ингушские ворота[5], Галгайская застава) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхерах яьча чӀоагӀалений цӀи я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре Эса чӀоже я уж. Тархьаре цар хинна цӀи я ДзӀардзувкъий наӀарге (Дзурдзукские ворота)[6][7] е ДзӀардзувкъатӀен наӀарге (Ворота Дурдзукети)[8]. Из деррига лаьтта ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедника дазонна юкъедоагӀаш да.

Этимологи

ЦӀи шин даькъах латт: «гӀалгӀай» — гӀалгӀаша шоайх йоахаш йола цӀии, «коашке» — меттига дожарах легадаь а дола дукхален таьрахье латта «ков» яха дош, укхаза маӀан «чӀоагӀъяь моттиг», «гӀап» е «ков-карт». Малсаганаькъан Дошалкъийна хетачох иштта оалаш хиннад кавказа чӀоженашка чувугача зӀарех, наӀарех[9].

VI бӀаьшера гуржий кулгайоазон тӀа хьоахаяь йола Эса чӀожен наӀараш ГӀалгӀай коашке, ГӀалгӀай гӀап оалачул совгӀа ГӀув битта моттиг а яхаш я.

— Малсаганаькъан Дошалкъа[9]

Тархьар

ДзӀардзувкъий наӀарге, иштта Эса чӀожен оалаш йола, гуржий йоазонашка йовзаш я VI бӀаьшера денз[9]. IX бӀаьшера Ӏарбий тархьархочо Аль-Балазуречо  (эрс.) хьоахадаьд, ДзӀардзувкъатӀе шийтта кхерах яьча чӀоагӀаленах латталга[К. 1].

Юкъерча бӀаьшерий гӀалгӀай гӀапков да Эса чӀоже, сурт диллад Мориц фон Энгельгардт  (эрс.) яхачо 1815 шера.

Малсаганаькъан Дошалкъас яздаьд бувзам хила безаш ба аьнна: дзӀардзувкъой мехка фаьрсий паччахьо Ануширвана 12 ниӀи кхерах яь чӀоагӀаленаш хьалйоттарах болча IX бӀаьшера Ибн аль-Факих яхача Ӏарбий тархьархочун хоамаи (А. Н. Генко яхачо Эса чӀоже я аьннад уж), из Эса чӀож лораеш хиннача гӀалгӀай къаман наьртех Колой КӀантах, Пхагалбаьречох, Сеска Солсах иштта кхычарех а долча ширача оаламаштеи юкъе[11][12]. ГӀалгӀаша, кукали зама дензЭса чӀоже бахаш болча, кхерах баьча пенаца дӀакъайлай чӀож, хӀаьта цаӀ мара йоацача чувоаллаче цар ха лаьттад. Цу хан пурам доацаш аравала а чувала а йиш хиннаяц. Цу гӀапковний гӀончех башха-башха гӀалгӀай тайпаех нах хиннаб, къаьстта гаргга Ӏеш хиннача Гаьгий, Таргамхой, Хамхой, Аьгий, Барханой, БӀархой, Баркинхой, Йовлой, Коккурхой (Ферта Шовла ваьр)[13][14][15].

В горах Галгая народ издревле имел укрепленные поселения, распространяясь в нынешнюю Хевсурию и Тушетию. По ущельям же р. Терека и Ассы имели стены „Галгай Коажке” и сторожевые башни, замыкавшие проходы, остатки каковые видны и доселе.— Ф. И. Горепекин[16]

Хьажа иштта

Белгалдаккхар

Доащхамаш

  1. ↑ Ахьмад аль-Балазуречо белгалдоах ДзӀардзувкъий наӀарех хӀараяр кхерах яь гӀап-гӀалаш я[10].

Бовхамаш

  1. ↑ Проект «Открытый Кавказ». Галгайская застава.
  2. ↑ Дударов, 2011, оа. 66.
  3. ↑ Проект «Открытый Кавказ». Карта.
  4. ↑ Танзила Дзаурова. Древние дороги Ингушетии (22.11.2015).
  5. ↑ Мальсагов, 1970, с. 97.
  6. ↑ Шавхелишвили, 1963, оа. 43.
  7. ↑ Еремян, 1973, оа. 270.
  8. ↑ Шавхелишвили, 1992, оа. 27.
  9. ↑ 1 2 3 Мальсагов, 1959, оа. 152.
  10. ↑ Книга завоевания стран. Восточная Литература. Материалы по истории Азербайджана. Выпуск III: Издание Общества Обследования и Изучения Азербайджана (1927).
  11. ↑ Мальсагов Д. Д. О постановке изучения Чечено-Ингушского фольклора // Журнал «Революция и Горец». — Ростов, 1933. — Т. №5.
  12. ↑ Далгат, 1972, оа. 322.
  13. ↑ Килиматов, 2018, оа. 4.
  14. ↑ Яковлев, 1925, оа. 102–103.
  15. ↑ Далгат, 1972, оа. 322–323.
  16. ↑ Краткие сведения о народе “Ингуши”» // Труды Ф.И. Горепекина / М. С. Албогачиева. — Санкт-Петербург: «Ладога», 2006. — С. 20. — ISBN 5-98635-011-0.

Литература

ТӀатовжамаш