Кавказа лоамаш

Кавказа лоамаш
Кавказа лоамаш
	; Йоккхеи ЗӀамигеи Кавказ, Кавказдехье.; Айламара гу куц. НАСА сурт.
Экамаш
Хьахинна мур	палеозой-кайнозой
Аре	477 165;
ЙӀоахал	1100 км
Шерал	180 гаргга км
ЛакхагӀара моттиг
ЛакхагӀара бухь	Аьлбоарз
ЛакхагӀара моттиг	5642 м
Моттиг
	42°30′ с. ш. 45°00′ в. д.GЯO
Паччахьалкхенаш	ГӀозлойче; Эрмалойче; Гуржехье; Россе Федераци;
	Кавказа лоамаш
	РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Кавка́за лоáмаш, е Шинфордъюкъера лоамаш^[⇨] — Ӏаьржача форда́и Къаспий форда́и юкъе (Шинфордъюкъе) йола Евразера лоамий система. Шин лоамий системах екъалуш я: Йоккхача Кавка́за́и (лакхагӀа йола моттиг Аьлбоарз ба, 5642 м) ЗӀамигача Кавка́за́и (лакхагӀа йола моттиг Арагац ба, 4090 м). Кавказ иштта Даькъастенни (Къулбаседа Кавказ, Кавказасехье), Кавказа дехьенни (Къулбехьера Кавказ) éкъ, царна юкъера доазув лоаман система чу керттера моттиг дӀалоацача Керттерча Кавказа довкъаца хоададу.

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала Кавказах Кавказ е Шинфордъюкъ оалаш хиларга хьежжа лоамех а Кавказа лоамаш е Шинфордъюекъера лоамаш оал.

Аьлбоарз

Укх регионе дахача кхыча къамай меттала ишта белгалдоах: аьд. Къаукъаз къурш, абх. Кавказтәи ашьхақәа, гӀаьб.-чер. Къаукъаз къурш, гӀозл. Qafqaz dağları, гӀумк. Кавказ тавлар, доар. Кавказла дубурти, маӀ. Кавказалъул мугӀрул, нохч. Кавказан лаьмнаш, гурж. კავკასიონი, къар.-малкъ. Кавказ таула, лаьзг. Къавкъаз, эрс: Кавказские горы, хӀир. Кавказы хæхтæ, мухӀд. Кавказад банбыр, эрм. Կովկասյան լեռնաշղթա.

Географи

Кавказа лоамаш шин лоамий системах латт: Йоккха Кавкази, ЗӀамига Кавкази. Йоккха Кавказ 1000 км совгӀа йӀоахлуш ӀойоагӀа гӀинбухен-малхбузера зӀилбухен-малхбалехьа, Ӏаьржача форда тӀара Анапа йолчареи Таьма ахгӀайренгахьареи (эрс.) (гӀа., Къаспий форда бердйиста Апшеронера ахгӀайренгахьа, Баку юхе. Йоккха Кавказ эггара шерагӀа хул Аьлбоарза меридиан йолча (180 км гаргга). Юккъе гӀолла Керттера Кавказа (е Хийдекъа) дукъ улл, цунна гӀинбухехьа Ӏодолх параллельни лоамаш (лоамий зӀанараш), цу юкъе моноклинальни (жӀарга) хьисапе дараш а. Йоккхача Кавказа зӀилбухера оагӀув дукхагӀча даькъе кулисообразни лоамех латт, Керттерча Кавказа дукъага хьатӀахотта а луш долча. Йоккха Кавказ 3 даькъа екъ: Малхбузера Кавказ (Ӏаьржача фордагара Аьлбоарзага кхаччалца), Юкъера Кавказ, Малхбоалера Кавказ.

Эггара довзаш дола лоаман бовхьаш (Аьлбоарз а (5642 м), Бешлоамкорт а (5033 м) санна) даим дола лоа а бутув ша а уллаш да. Йоккха Кавказ — хӀанзарча заман доккха ша оттар долаш регион я. Бутув шанаш дерригаш ӀолаьрхӀача 2050 гаргга ба, цар дӀалоацаш йола майда 1400 км² гаргга я. Йоккхача Кавказа ша оттара ахнел дукхагӀа Юккъерча Кавказе да (дагарах 50 % а, ша оттара майдах 70 % а). Ша оттара йоккха йовкъаш я Аьлбоарз а, Безенгийски пен а (Безенги бутув шанаца цхьана, 17 км).

Йоккхача Кавказа гӀинбухен кӀалхенагара Кумо-Манычски теӀа моттигага кхаччалца улл Кавказасехье йоккхий аренаши лакхенаши йолаш. Йоккхача Кавказа зӀилбухехьа улл Колхидскии Кура-Арахини лохенаш, Чуракартлий ареиа Курински теӀа моттиги, цун доазонна юкъе улл Алазань-Авторанере атагӀеи Кура-Арахин лохеи. Кавказа зӀилбухен-малхбоалерча даькъе — Талышски лоамаш да (лакхал 2492 метрага кхаччалца), царна хьатӀауллаш Ленкорански лохе йолаш. Кавказа зӀилбухен даькъа юкъеи малхбузехьеи Кавказадехьера лоаме я, ЗӀамигача Кавказа довкъех латт из (эггара лакхагӀа моттиг — Арагац лоам ба, 4090 м), иштта Эрмалой лоаме а я. ЗӀамига Кавказ Йоккхача Кавказаца хотталу Лихски довкъага гӀолла, малхбузехьа из дӀакъаст цох Колхидски лохе юкъеотташ, малхбалехьа — Курински теӀа моттига а уллаш. ДӀоахалах — 600 км гаргга ЗӀамига Кавказ, лакхал — 4090 м кхаччалца я.

Геологи

Кавказ яхар хобаденна оттам бола лоамаш да, цхьан даькъе лелхаш (эрс.) (гӀа. а долаш. Уж хьахиннад Альпаш овттача хана (28-23 млн шу хьалха). Лоамаш шоаш гнейсахи (эрс.) (гӀа. моакхазахи (эрс.) (гӀа. латт, лоамий йисташка мехкадаьттеи (эрс.) (гӀа. Ӏалама гази (эрс.) (гӀа. я.

Геофизикага диллача, Кавказ деформацеш хула шера зона я, Альпийи Гималаяйи гӀарашцара Ӏаькъаш вӀашагӀкхетача оасий дакъа да из. Ӏарбий ахгӀайрен Ӏаькъа гӀинбухехьа Евразен Ӏаькъах чуяхарца хьахиннай мехка архитектоника. Африкан Ӏаькъо тоӀаярах хӀара шера массехк сантиметра́ меттахьаръювл из. Цудухьа XX бӀаьшера Кавказ чӀоагӀа а́гаш хиннай, Рихтера шкалайга (эрс.) (гӀа. диллача 6,5—7 балл а боаккхаш. Масала, Эрмалойче Спитаке 1988-ча шера оагӀой бетта 7-ча дийнахьа лаьтта аьгача хана 25 эзар саг веннав, 20 эзар сага́ чов яьй, тӀаккха 515 эзар саг чуваха цӀа доацаш висав.

ГӀозлойчени ДаьгӀастени юкъера Базардюзю лоам

Географе хьал

Кавказа лоамаш Евразе юкъ лаьца да́д (Европани Азенеи юкъе). Тархьаре Европанни Азеннеи юкъера гӀаӀ тайп-тайпарча географаши мехкаши башха-башха увттадаьд. Хувцалуш хиннад из политикани экономикани хьалага хьажжа^[2]. Масала, ширача хана янаша (эрс.) (гӀа. Босфори (эрс.) (гӀа. Кавказа лоамаши Европай гӀай долаш лоархӀаш хиннад. ТӀехьагӀо из уйла хувцаеннай массехказа цхьацца политически бахьанаш юкъенийслуш.

XVIII бӀаьшера свений (эрс.) (гӀа. эпсар, географ хиннача Филипп Иоганн фон Страленбергс гӀай къоастаде деза аьннад Урала бовхьашка гӀоллеи, тӀаккха дӀахо Эмба (эрс.) (гӀа. хи тӀа гӀоллеи Къаспий форда тӀа кхаччалца. 1730-ча шера из никъ къоабалбаьб эрсий паччахьа, цу хана денз дукха Ӏилманхой раьза а хиннаб цох. Цу соцамга диллача, лоамаш Азе дакъа хул, цудухьа Европай эггара боккхагӀбола бухь лоархӀ Монблан.

Цхьабакъда, цхьадолча бовхамаша, масала, «La Grande Encyclopédie»^[3], «ЦРУ фактий Дунен книжка»^[4], «Къаман географе юкъарло»^[5], иштта кхыча хоамий бовхамаша а, Европайи Азеи доазув къоастаду Кавказа довкъех зӀилбухехьа долча лаьтташца. Цу уйлах лоархӀаш хилча, Аьлбоарзеи Бешлоамкортеи Европай лоамаш хул.

ДаьгӀастера Шалбуздаг лоам

Цхьаккха соцам бац Кавказа лоамаш Азе дакъа да е Европан дакъа да яхача хӀамангахьа. Европан эггара лакхагӀа бола бухь лоархӀар е Аьлбоарз (5642 м) ба е италий-фаьренгий доазон тӀара Альпашка боалла Монблан (4810 м) ба^[2].

Бахархой

Къулбаседа Кавказа доккхагӀдола дакъа^[6] бусулба нах ба. Кавказдехьа жӀаргахой дин да дукхагӀа леладер^[7] — эрмалошеи, гуржашеи, абхазойи хӀирийи дукхагӀча даькъои.

Эрмалой мехкара Арагац лоам

Хиш

Кавказера долалуш дола хиш доагӀа Ӏаьржача форда, (Бзыбь, Кодор, Ингури, Риони, Мзымта), Азов-форда (Къобанхий), Къаспий форда (Кума (эрс.) (гӀа., Кура, Самур (эрс.) (гӀа., ГӀойсу, Тийрк) бассенашка^[8].

Сеца латтача Ӏамашта юкъе эггара боккхагӀбола Ӏам ба Севан (эрс.) (гӀа..

Эрсече эггара лакхагӀа лоархӀача хурхалашта (эрс.) (гӀа. юкъера хурхал ба Кавказе ХӀирийче латта Зейгалан (эрс.) (гӀа.. Цун лакхал 600 метр я.

Дийнатий дуне

Кавказе даьржача оакхарашта юкъе да налаш, мосараш, хьагӀаш (эрс.) (гӀа., гӀаьрталаш. Хьунашка дукха лел чарч. Наггахьа мара гац ферхаш (Panthera pardus ciscaucasica). Иштта наггахьа мара нийслац пардаш а. Эггара тӀехьара из дайнад 2009-ча шера. Тархьаре цхьан хана дукха хиннад азера ломаши, къаспий цӀокъаши (эрс.) (гӀа.. Керда зама йолаенначул тӀехьагӀа цар фу хаьдад. 1925 шера фу хаьдад Кавказерча булай, 1810-ча шера бийннаб тӀеххьара гӀал.

Кавказе дукха да букътӀехк йоаца оакхарий (эрс.) (гӀа., масала, царна юкъе да гизгай 1000 тайпа^[9].

Къозана Ӏам

Буне

Кавказе 6349 зиза дола баьцовгӀай тайпа да, царна юкъе 1600 моттигера тайпа да. Ӏовче хьаткъа (эрс.) (гӀа. а цигара хьадаьнна да. Из импортах дахад 1890-ча шера Европе, цига чӀоагӀа даьржа кхыдола баьцовгӀаш ӀотеӀаде а даьннад.

Кавказера биобашхало эшалуш латт сиха. Лоамара регион дунен тӀа Ӏоткъам эггара дукхагӀа тӀалаттача 24 регионех я.

Ходзь хин галгаш

Мехкаши регионаши

Эрсече:

ЗӀилбухера ХӀирийче
Абхазехье

Орган чӀож, Гуржехье

Хаоттам

Кавказера хаоттам белгалбоаккх лакхалга а шоралга а хьежжа. Лакхал лох мел лу, иштта форда гарга мел вода Ӏойоал температура. Масала, Абхазехьа шера юкъера температура цельсех 15 градус я, тӀаккха Бешлоама босенаш тӀа, 3700 м лакхал йолча, фе температура лохлу Цельсех —6,1 градусага (эрс.) (гӀа. кхаччалца. Доккхача Кавказа Довкъа гӀинбухен босенаш тӀа 3 градус шийлагӀа я зӀилбухерча босенашкал.

Моттигага хьежжа я йоачош. Лоамашка йоачош дукхагӀа хул лохагӀча хулачул. ГӀинбухен-малхбоален регионаши (ДаьгӀасте), ЗӀамигача кавказа зӀилбухера дакъе декъагӀа да. Эггара кӀезигагӀа хула йоачош 250 мм хул. Кавказа довкъа зӀилбухерча босе тӀа йоачош дукхагӀа я. Шера хула йоачош 1000-4000 мм я, ЗӀилбухерчеи Къулбаседеи Кавказе (Нохчийче, ГӀалгӀайче, ГӀаьбартой-малкхарой мохк, ХӀирийче, КӀахтойче (эрс.) (гӀа., Картли (эрс.) (гӀа.) йоачош 600—1800 мм я.

Кавказ цӀихеза я дукха лоа дилларца, мух хьатӀа ца латтача оагӀарахьа лоа кӀезига хуле а. Из къаьстта зувш да ЗӀамагӀча Кавказе, цига лоа дулл 10-30 см. Йоккхача Кавказа лоамашка лоа дукха дулл. Йоккхача Кавказе лоамашка каст-каста нийслу чӀоаггӀа дукха лоа делхаш, къаьстта лайчилла беттагара бекарга беттага кхаччалца.

Цхьацца йолча регионашка (Шоайной мехка (эрс.) (гӀа., Абхазехьен гӀинбухехьа}}) 5 метр лакха лоа дулл. Эггара дукхагӀа лоа дула моттиг лоархӀ Ачишхо (эрс.) (гӀа. яхар, цига лоа 7 метр кӀоарга дила хул.

Белгалдаккхар

↑ Caucasus Mountains (ингал.). Peakbagger.com (2004). Хоам хьаийца таьрахь: 3.09.2025.
↑ ¹ ² Alice Chen. How Is The Border Between Europe And Asia Defined? (ингал.). WorldAtlas. Хоам хьаийца таьрахь: 6.08.2020. Архиваци яьй 3.09.2025.
↑ La-Grande-Encyclopedie (ингал.). — Encyclopædia Britannica Online яхачара лустам. Хоам хьаийца таьрахь: 3.09.2025.
↑ CIA. Geographic overview (ингал.). cia.gov. Хоам хьаийца таьрахь: 3.09.2025. Архиваци яьй оригинала тӀара 8.01.2017.
↑ National Geographic Atlas of the World. — 7th. — Washington, DC: National Geographic Society, 1999. — ISBN 0-7922-7528-4. «Europe» (pp. 68-9); «Asia» (pp. 90-1): «A commonly accepted division between Asia and Europe … is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles.»
↑ ХӀирийи Маздакера гӀаьбартойи ца лаьрхӀача.
↑ ГӀозлоша леладу дин юкъера даьккхача.
↑ БРЭ, 2006.
↑ Stefan Otto. Caucasian Spiders (ингал.) (2.2022). Хоам хьаийца таьрахь: 3.09.2025. Архиваци яьй 11.02.2009.

Литература

Большой Кавказ / Асоян Д. С., Петрушина М. Н. и др. // Большой Кавказ — Великий канал. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2006. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
Массальский В. И. Кавказский хребет // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.

ТӀатовжамаш

Кавказские горы. Виртуальный 3D-тур / проект «Открытый Кавказ».
Кавказские горы / сервис Яндекс.Панорамы.

[_5317c79a8fcac074-1] Caucasus Mountains (ингал.). Peakbagger.com (2004). Хоам хьаийца таьрахь: 3.09.2025.

[WorldAtlas-2] ¹ ² Alice Chen. How Is The Border Between Europe And Asia Defined? (ингал.). WorldAtlas. Хоам хьаийца таьрахь: 6.08.2020. Архиваци яьй 3.09.2025.

[3] La-Grande-Encyclopedie (ингал.). — Encyclopædia Britannica Online яхачара лустам. Хоам хьаийца таьрахь: 3.09.2025.

[4] CIA. Geographic overview (ингал.). cia.gov. Хоам хьаийца таьрахь: 3.09.2025. Архиваци яьй оригинала тӀара 8.01.2017.

[NatlGeoAtlas-5] National Geographic Atlas of the World. — 7th. — Washington, DC: National Geographic Society, 1999. — ISBN 0-7922-7528-4. «Europe» (pp. 68-9); «Asia» (pp. 90-1): «A commonly accepted division between Asia and Europe … is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles.»

[6] ХӀирийи Маздакера гӀаьбартойи ца лаьрхӀача.

[7] ГӀозлоша леладу дин юкъера даьккхача.

[_2aa19b2e2fc04fc9-8] БРЭ, 2006.

[9] Stefan Otto. Caucasian Spiders (ингал.) (2.2022). Хоам хьаийца таьрахь: 3.09.2025. Архиваци яьй 11.02.2009.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

Ссылки на внешние ресурсы
Дошлоргаши энциклопедеши	Большая датская Большая каталанская Большая норвежская
Библиографе каталогашка	GND: 4030090-0 NKC: ge129555 VIAF: 242526666 WorldCat VIAF: 242526666