ГӀалгӀай Мехка ЦӀе кинижка

Рувики материал
Гӏалгӏай Мехка Цӏе кинижка
эрс: Красная книга Республики Ингушетия
Гӏалгӏайчен цӏе кинижка.jpg
Автор редколлеги
Жанр региональни
ЦӀе кинижка
Оригинала мотт эрсий мотт
Зарба техар Сердало, Магас Россен байракх
Арахийца шу 2007
ОагӀонаш 376
Носитель кинижка
ISBN 5-94452-077-9

Гӏалгӏай Мехка цӏе кинижка (эрс: Красная книга Республики Ингушетия) — ГӀалгӀай Мехка кӀезига мара диссадоацача, фу хада кхерам болча дийнатехи баьцовгӀехи бола хоам тӀабола къаьстта арахийца каьхат[1]. Из арадаьккхад 2007-ча шера ГӀалгӀайчен хьалха хиннача мехкдас Заьзганаькъан Мухьмада Мурада новкъостал дарца. Проекта́ хьалха лаьттав ГӀалгӀай паччахьалкхен университета ректор хинна профессор Мартазанаькъан Арсамак.

Тархьар

1992-ча шера Гӏалгӏай Мохк юхаметтаоттабаьчул тӏехьагӀа, ӏалам лорадара политика актуальни декхарех цаӏ хилар наггахьа мара цахулача а, дайна дӏадалара кхерам болча а баьцовгӏайи дийнатийи кепий ший официальни листам оттабар, хӏана аьлча цу ханалца биологически башхало хилар лорадар дӏахьош хиннад федеральни Цӏеча кинижкан а, ГӀинбухерча Кавказа кхыча субъектий региональни арахецарий а буха тӏа. Гӏалгӏай Мехкп ЦӀе кинижка кепатохара бокъон лард хинна дӀаэттар ГӀалгӀай Мехка Доалчен «Об утверждении Положения о порядке ведения Красной книги Республики Ингушетия» яха 2003 шера ардара бетта 6 ден № 320 йола чӀоагӀам[1].

ТӀаккха болабалар Гӏалгӏайчен буненна а дийнатий дуненна а инвентаризаци еш тӀехбоккха Ӏилма-тохкама болх[2]. Из болх йистебаьлча арабаьлар ГӀалгӀай Мехка Доалчен «Об утверждении для занесения в Красную книгу перечня редких и находящихся под угрозой исчезновения объектов животного и растительного мира» яхаш 2006 шера лайчилла бетта 28-ча ден № 173 йола чӀоагӀам[3].

Цу белха юххера а хоадам хилар 2007-ча шера ГӀалгӀай Мехка хьалхара ЦӀе кинижка арахецар. Из кийчдеш, тохкама болх беш цхьана къахьийгад ГӀалгӀай паччахьалкхен университета Ӏилманхоша а, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен заповедника болхлоша а, цу хана университета ректор хинна профессор Мартазанаькъан Арсмак керте а волаш. Из кепатехар «Сердало» зарбанче, 3000 экземпляр тираж а йолаш. Цу кинижка тӀа дукха хоам ба акхача бунени дийнатий дунени дӀая́ла кхерам болча белгалонех. Цо чулоац биологе Ӏилмеи, экологии, ГӀалгӀай Мехкара дийнатийи баьцовгӀийи кепаш, уж дӀаялара бахьанаши, лораяра бокъонаши. Кинижка юкъе дахад баьцовгӀий 89 кеп, дийнатий 136 кеп, уж наггахьа мара нийслуш яц, цар дукхал эшаш латт. Цу хӀара таксонах йоазонца сурт оттадаьд, дӀа-хьа яржарах, дукхалах, экологех, лимитирующи факторех, лораеш эшаш долча гӀулакхех лаьца хоам вӀашагӀбеллаб[4]. Иштта, кинижка сурташцеи, ареала карташцеи кийчдаь да. Цул совгӀа цунна юкъе я библиогафи. ГӀалгӀай Мехка Ӏеш я Россе Федераце ЦӀеча кинижка́ юкъеяха 40 дийнатийи оалхазарийи кеп. Царех 21 оалхазарий кепи, 12 дийнатий кепи ГӀалгӀай Мехка ЦӀеча кинижка тӀа да.

Редколлеги

Редколлегенна юкъебахаб дукха Ӏилманхой. Тхьмада хиннав профессор Мартазанаькъан Арсмак. Цун когаметтаоттараш хиннаб: химе Ӏилмай доктор, РФ лакхерча дешара сийдола болхло Султиганаькъан Захидат, географе Ӏилмай кандидат Коазой З. У., профессор, РФ экологе академе корреспондент-доакъашхо Тоачанаькъан Т. Ю. (бехктокхаме редактор), биологе Ӏилмай доктор Абдурахманов Г. М., биологе Ӏилмай доктор Пхьиленаькъан А. М. Иштта дакъа лоацаш хилар биологе Ӏилмай кандидаташ Батхиева А. М., Даканаькъан М. К., Хьаьшанаькъан Л. С.[5].

ОагӀаташ

БаьцовгӀий тайпаш 5 хьалах дийкъад:

  • 0(Ех) — дӀаяьнна хила мегараш ;
  • 1(Е) — дӀайовлаш латтараш;
  • 2(V) — дӀайовла кхерам бараш;
  • 3(R) — кӀезиглуш латтараш;
  • 4(I) — хьал белгалдаккханза яраш.

Дийнатий тайпаш ялх оагӀатах дийкъад:

  • 0 — дӀаяьнна хила мегараш;
  • I — дӀайовла мегараш;
  • II — кӀезиглуш латтараш;
  • III — наггахьа мара йиса йоацараш;
  • IV — хьал белгалдаккханза яраш;
  • V — юхаметтаоттаяьраш.

БаьцовгӀаш

Арахецар

Эггара хьалха из арадаьннад 2007-ча шера, 225 таксон юкъейолаш, царех 136 — дийнаташ (23 — дакхадийнаташ, 55 — оалхазараш, 6 — рептилеш  (эрс.), 3 — амфибеш  (эрс.), 1 — чкъаьрий, 1 — ийскогбарга тайпах дараш , 47 — сагалматаш), 89 — баьцовгӀаш (царна юкъе 81 — къайла ги дараш, 1 — дийла ги дараш, 5 чайчил, 1 плаун, 1 Ӏов)[3].

Белгалдаккхар

  1. 1 2 Постановление Правительства Республики Ингушетия от 6 октября 2003 года № 320. «Об утверждении Положения о порядке ведения Красной книги Республики Ингушетия». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Хоам хьаийца таьрахь: 17.07.2026.
  2. В Ингушетии создается Красная книга. ingushetia.ru. Официальный сайт Главы Республики Ингушетия (18.10.2003). Хоам хьаийца таьрахь: 17.07.2026.
  3. 1 2 Постановление Правительства Республики Ингушетия от 28 ноября 2006 г. № 173. «Об утверждении для занесения в Красную книгу перечня редких и находящихся под угрозой исчезновения объектов животного и растительного мира». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Хоам хьаийца таьрахь: 17.07.2026.
  4. В Ингушетии впервые издана Красная книга. ingushetia.ru. Официальный сайт Главы Республики Ингушетия (14.03.2008). Хоам хьаийца таьрахь: 17.07.2026.
  5. Красная книга Республики Ингушетия, 2007, оа. 2.

Литература

  • Logo-bie.svg Красная книга Республики Ингушетия : Растения. Животные / Ред. колл.: председатель проф., А. М. Мартазанов; зам-ли пред.: проф. Т. Ю. Точиев (отв. ред.); Б. У.-Г. Баркинхоев; д. х. н., З. Х. Султыгова; к. геогр. н. З. У. Кодзоева; д. б. н. Г. М. Абдурахманов; д. б. н. А. М. Батхиев; д. б. н. М. К. Дакиева; д. б. н. А. М. Плиева; д. б. н. Л. С. Хашиева. — Магас : Сердало, 2007. — 376 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94452-077-9.

ТӀатовжамаш