ГӀалгӀай Мехка ЦӀе кинижка
| Гӏалгӏай Мехка Цӏе кинижка | |
|---|---|
| эрс: Красная книга Республики Ингушетия | |
| | |
| Автор | редколлеги |
| Жанр |
региональни ЦӀе кинижка |
| Оригинала мотт | эрсий мотт |
| Зарба техар |
Сердало, Магас |
| Арахийца шу | 2007 |
| ОагӀонаш | 376 |
| Носитель | кинижка |
| ISBN | 5-94452-077-9 |
Гӏалгӏай Мехка цӏе кинижка (эрс: Красная книга Республики Ингушетия) — ГӀалгӀай Мехка кӀезига мара диссадоацача, фу хада кхерам болча дийнатехи баьцовгӀехи бола хоам тӀабола къаьстта арахийца каьхат[1]. Из арадаьккхад 2007-ча шера ГӀалгӀайчен хьалха хиннача мехкдас Заьзганаькъан Мухьмада Мурада новкъостал дарца. Проекта́ хьалха лаьттав ГӀалгӀай паччахьалкхен университета ректор хинна профессор Мартазанаькъан Арсамак.
Тархьар
1992-ча шера Гӏалгӏай Мохк юхаметтаоттабаьчул тӏехьагӀа, ӏалам лорадара политика актуальни декхарех цаӏ хилар наггахьа мара цахулача а, дайна дӏадалара кхерам болча а баьцовгӏайи дийнатийи кепий ший официальни листам оттабар, хӏана аьлча цу ханалца биологически башхало хилар лорадар дӏахьош хиннад федеральни Цӏеча кинижкан а, ГӀинбухерча Кавказа кхыча субъектий региональни арахецарий а буха тӏа. Гӏалгӏай Мехкп ЦӀе кинижка кепатохара бокъон лард хинна дӀаэттар ГӀалгӀай Мехка Доалчен «Об утверждении Положения о порядке ведения Красной книги Республики Ингушетия» яха 2003 шера ардара бетта 6 ден № 320 йола чӀоагӀам[1].
ТӀаккха болабалар Гӏалгӏайчен буненна а дийнатий дуненна а инвентаризаци еш тӀехбоккха Ӏилма-тохкама болх[2]. Из болх йистебаьлча арабаьлар ГӀалгӀай Мехка Доалчен «Об утверждении для занесения в Красную книгу перечня редких и находящихся под угрозой исчезновения объектов животного и растительного мира» яхаш 2006 шера лайчилла бетта 28-ча ден № 173 йола чӀоагӀам[3].
Цу белха юххера а хоадам хилар 2007-ча шера ГӀалгӀай Мехка хьалхара ЦӀе кинижка арахецар. Из кийчдеш, тохкама болх беш цхьана къахьийгад ГӀалгӀай паччахьалкхен университета Ӏилманхоша а, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен заповедника болхлоша а, цу хана университета ректор хинна профессор Мартазанаькъан Арсмак керте а волаш. Из кепатехар «Сердало» зарбанче, 3000 экземпляр тираж а йолаш. Цу кинижка тӀа дукха хоам ба акхача бунени дийнатий дунени дӀая́ла кхерам болча белгалонех. Цо чулоац биологе Ӏилмеи, экологии, ГӀалгӀай Мехкара дийнатийи баьцовгӀийи кепаш, уж дӀаялара бахьанаши, лораяра бокъонаши. Кинижка юкъе дахад баьцовгӀий 89 кеп, дийнатий 136 кеп, уж наггахьа мара нийслуш яц, цар дукхал эшаш латт. Цу хӀара таксонах йоазонца сурт оттадаьд, дӀа-хьа яржарах, дукхалах, экологех, лимитирующи факторех, лораеш эшаш долча гӀулакхех лаьца хоам вӀашагӀбеллаб[4]. Иштта, кинижка сурташцеи, ареала карташцеи кийчдаь да. Цул совгӀа цунна юкъе я библиогафи. ГӀалгӀай Мехка Ӏеш я Россе Федераце ЦӀеча кинижка́ юкъеяха 40 дийнатийи оалхазарийи кеп. Царех 21 оалхазарий кепи, 12 дийнатий кепи ГӀалгӀай Мехка ЦӀеча кинижка тӀа да.
Редколлеги
Редколлегенна юкъебахаб дукха Ӏилманхой. Тхьмада хиннав профессор Мартазанаькъан Арсмак. Цун когаметтаоттараш хиннаб: химе Ӏилмай доктор, РФ лакхерча дешара сийдола болхло Султиганаькъан Захидат, географе Ӏилмай кандидат Коазой З. У., профессор, РФ экологе академе корреспондент-доакъашхо Тоачанаькъан Т. Ю. (бехктокхаме редактор), биологе Ӏилмай доктор Абдурахманов Г. М., биологе Ӏилмай доктор Пхьиленаькъан А. М. Иштта дакъа лоацаш хилар биологе Ӏилмай кандидаташ Батхиева А. М., Даканаькъан М. К., Хьаьшанаькъан Л. С.[5].
ОагӀаташ
БаьцовгӀий тайпаш 5 хьалах дийкъад:
- 0(Ех) — дӀаяьнна хила мегараш ;
- 1(Е) — дӀайовлаш латтараш;
- 2(V) — дӀайовла кхерам бараш;
- 3(R) — кӀезиглуш латтараш;
- 4(I) — хьал белгалдаккханза яраш.
Дийнатий тайпаш ялх оагӀатах дийкъад:
- 0 — дӀаяьнна хила мегараш;
- I — дӀайовла мегараш;
- II — кӀезиглуш латтараш;
- III — наггахьа мара йиса йоацараш;
- IV — хьал белгалдаккханза яраш;
- V — юхаметтаоттаяьраш.
БаьцовгӀаш
- Asarum intermedium — Копытень промежуточный
- Atropa caucasica — Красавка кавказская
- Betonica ossetica — Буквица осетинская
- Betula raddeana — Берёза Радде
- Campanula andina — Колокольчик андийский
- Campanula argunensis — Колокольчик аргунский
- Campanula ossetica — Колокольчик осетинский
- Caragana grandiflora — Карагана крупноцветковая
- Cephalanthera damasonium — Пыльцеголовник крупноцветковый
- Cephalanthera rubra — Пыльцеголовник красный
- Ceracus incana — Вишня серая
- Clematis integrifolia — Ломонос цельнолистный
- Colchicum laetum — Безвременник яркий
- Colchicum umbrosum — Безвременник теневой
- Comastoma dechyana — Комастома Деши
- Convallaria transcaucasica — Ландыш кавказский
- Corydalis conorhiza — Хохлатка коническикорневая
- Crocus reticulatus — Шафран сетчатый
- Dactylorhiza incarnata — Пальчатокоренник мясокрасный
- Delphinium caucasicum — Живокость кавказская
- Dentaria bipinnata — Зубянка дваждыперистая
- Draba ossetica — Крупка осетинская
- Epipactis atrorubens — Дремлик ржавый
- Epipactis helleborine — Дремлик морозниковый
- Epipactis palustris — Дремлик болотный
- Festuca inguschetica — Овсяница ингушская
- Fritillaria caucasica — Рябчик кавказский
- Fritillaria ophioglossifolia — Рябчик ужовниколистный
- Fritillaria orientalis — Рябчик восточный
- Fumana procumbens — Фумана лежачая
- Galanthus angustifolius — Подснежник узколистный
- Galanthus lagodechianus — Подснежник лагодехский
- Gentiana grossheimii — Горечавка Гроссгейма
- Goodyera repens — Гудайера ползучая
- Gymnadenia conopsea — Кокушник длиннорогий
- Hedysarum biebershteinii — Копеечник Биберштейна
- Herminium monorchis — Бровник одноклубневой
- Iris furcata — Касатик вильчатый, или Ирис вильчатый
- Iris notha — Касатик ненастоящий, или Ирис ненастоящий
- Iris pumila — Касатик карликовый, или Ирис карликовый (subsp. taurica)
- Jurinea annae — Наголоватка Анны
- Lilium monadelphum — Лилия однобратственная
- Listera ovata — Тайник овальный
- Merendera ghalghana — Мерендера ингушская
- Omphalodes rupestris — Омфалодес скальный
- Orchis mascula — Ятрышник мужской
- Orchis militaris — Ятрышник вооружённый
- Orchis purpurea — Ятрышник пурпурный
- Orchis simia — Ятрышник обезьяний
- Orchis tridentata — Ятрышник трёхзубчатый
- Ornithogalum arcuatum — Птицемлечник дуговидный
- Paeonia tenuifolia — Пион тонколистный
- Papaver bracteatum — Мак прицветниковый
- Petrocoma hoefftiana — Петрокома Гефта
- Petrorhagia saxifraga — Петрорагия камнеломка
- Platanthera bifolia — Любка двулистная
- Platanthera chlorantha — Любка зеленоцветковая
- Potentilla ghalghana — Лапчатка ингушская
- Primula amoena — Первоцвет приятный
- Primula sipthorpii — Первоцвет Воронова
- Primula zeylamica — Первоцвет цейламский
- Psephellus pseudoandinus — Псефеллюс ложноандийский
- Pseudovesicaria digitata — Лжепузырник пальчатый
- Pulsatilla albana — Сон албанский
- Rhamnus depressa — Жёстер прижатый
- Rhododendron caucasicum — Рододендрон кавказский
- Roemeria refracta — Рёмерия отогнутая
- Saxifraga charadzae — Камнеломка Харадзе
- Saxifraga columnaris — Камнеломка колончатая
- Saxifraga dinnikii — Камнеломка Динника
- Silene chlorifolia — Смолёвка зеленолистная
- Silele linearifolia — Смолёвка линейнолистная
- Stipa pennata — Ковыль перистый
- Stipa pulcherrima — Ковыль красивейший
- Symphyoloma graveolens — Сростноплодник пахучий
- Trifolium polyphyllum — Клевер многолистный
- Trigonocaryum involucratum — Тригонокариум окутанный
- Tulipa gesneriana — Тюльпан Геснера
- Vavilovia formosa — Вавиловия прекрасная
- Viburnum lantana — Калина-гордовина
- Vitis sylvestris — Виноград лесной
Арахецар
Эггара хьалха из арадаьннад 2007-ча шера, 225 таксон юкъейолаш, царех 136 — дийнаташ (23 — дакхадийнаташ, 55 — оалхазараш, 6 — рептилеш, 3 — амфибеш, 1 — чкъаьрий, 1 — ийскогбарга тайпах дараш , 47 — сагалматаш), 89 — баьцовгӀаш (царна юкъе 81 — къайла ги дараш, 1 — дийла ги дараш, 5 чайчил, 1 плаун, 1 Ӏов)[3].
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 Постановление Правительства Республики Ингушетия от 6 октября 2003 года № 320. «Об утверждении Положения о порядке ведения Красной книги Республики Ингушетия». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Хоам хьаийца таьрахь: 17.07.2026.
- ↑ В Ингушетии создается Красная книга. ingushetia.ru. Официальный сайт Главы Республики Ингушетия (18.10.2003). Хоам хьаийца таьрахь: 17.07.2026.
- ↑ 1 2 Постановление Правительства Республики Ингушетия от 28 ноября 2006 г. № 173. «Об утверждении для занесения в Красную книгу перечня редких и находящихся под угрозой исчезновения объектов животного и растительного мира». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Хоам хьаийца таьрахь: 17.07.2026.
- ↑ В Ингушетии впервые издана Красная книга. ingushetia.ru. Официальный сайт Главы Республики Ингушетия (14.03.2008). Хоам хьаийца таьрахь: 17.07.2026.
- ↑ Красная книга Республики Ингушетия, 2007, оа. 2.
Литература
Б. Н. Ельцина цӀерагӀа йолча Президента библиотекан фондашкарча материалех
Красная книга Республики Ингушетия : Растения. Животные / Ред. колл.: председатель проф., А. М. Мартазанов; зам-ли пред.: проф. Т. Ю. Точиев (отв. ред.); Б. У.-Г. Баркинхоев; д. х. н., З. Х. Султыгова; к. геогр. н. З. У. Кодзоева; д. б. н. Г. М. Абдурахманов; д. б. н. А. М. Батхиев; д. б. н. М. К. Дакиева; д. б. н. А. М. Плиева; д. б. н. Л. С. Хашиева. — Магас : Сердало, 2007. — 376 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94452-077-9.
ТӀатовжамаш
- Красная книга Республики Ингушетия / Архивная служба Республики Ингушетия