ГӀалгӀай дувхар

Рувики материал

ГӀалгӀай дувхар (эрс: Ингу́шский костю́м) — цӀагӀа, ара, дикан тӀа, вон тӀа гӀалгӀаша тӀадувхадаь дувхар.

ГӀалгӀай дувхарах яздаьд XVIII бӀаьшера 80-ча шерашка ший йоазонашка Якоб Рейнегс[1], иштта яздеш хиннав XIX бӀаьшера Кавказе хинна Юлиус фон Клапрот[2][3], кӀезиг-дукха тӀехьагӀа — Мориц фон Энгельгардт[4], тӀехьагӀа Кавказ тохкаш хинна Ӏилманхоша а даьд йоазонаш: А. Н. Генко[5], Л. П. Семёнов[6], Е. И. Крупнов[7], кхыча́р а.

МаӀача наьха дувхар

Сийлингашка даьча археологически тохкамашка гӀолла хов, юкъерча бӀаьшерий маӀача наьха дувхар шин барзкъах лаьтталга — чурча тхах яьча гонага кхаччалца йолча кочахи, сомача кӀадах яьча шарбалахи. Кога гӀирсах цар леладаьд кӀаьда пезагаш, хӀаьта керта тӀа кий йоацаш цхьаккха маӀа саг гуш хиннавац. Юкъ озаш дӀадехкаш хиннад нахьарах даь тӀехкар, из хиннад дотоца кийчдеш. ТӀехкарах Ӏооллаш хиннаб саьтал е кӀожам бола цӀора е иштта герз леладу бетташ, цу чу леладаьд дахчах конаш дола аьшках даь урсаш, шалташ, товраш[8]. МаӀача наьха барзкъаш а догаш хиннад, дошо, дото, чиллан хьоасах даь тайп-тайпара инзаш, чокхе бустамашта гонахьа а Ӏержах а пхьешашта а лоацаш. ХӀаьта кхалнаьха барзкъаш дерригаш хьаьса догамца кхаьла хиннад (ега кий, курхьарс, чокхи, коч, коараш, маьчаш пашмакхаш, йовлакхаш, шовлакхаш). МаӀачанаьха барзкъа маӀачари, кхалнаьха барзкъа кхалчари леладеш хиннад гӀалгӀаша, лорадеш. МаӀача наьха барзкъаш хоза хиннад, дале а кхалнаьха дараш санна догамаш дукха долаш а бесашта сийрда, къаьга а хиннадац уж. Цхьа хӀама да белгалдинза даргдоацаш: дотаца кхаьла кечалаш дукхагӀа хиннай кхалнаьха барзкъашца (гӀалкхаш, кий ега кечалаш, хьалхашка олла дотуви дото тӀехкари, пхьарсехи, пӀелгехи доахкаду (гӀозарч, кач охка гизгаш, хӀейкалаш). ТӀаккха маӀача наьха дото бустамаш, дотоца кхаьла шалта, тӀехкар, дото (дошо) сахьат хиннад. Пхьешах доахка чопилгаш (улг — фетинг) хьа а ца доасташ коч Ӏойилла мегац оалаш хиннад хьалха. Харцахьа даьккха, е нийс ца деш барзкъа Ӏодилла мегаш дац оал гӀалгӀай Ӏадатех (къел ех оал)[9].

XVIII—XIX бӀаьшерашкара дувхар кхыча къамай дувхарах тара хиннад. Юлиус фон Клапрота XIX бӀаьшере белгалдаьккхад, гӀалгӀай дувхар кхыча Къулбаседа Кавказа къамай дувхарах тара хинналга, цхьабакъда, герз санна, цар дувхар башха хинналга къоастадаьд[3]. МаӀача наьха дувхар лаьттад бустамаш доахкача чокхехи, кога хьакхингашкахьа готтаг йолча йӀаьхача хачехи. Чокхи баьде мора хиннад. Керта тӀа тӀатуллаяьй устагӀан тхах яь кий, хӀаьта кога тӀа лелаяьй кӀаьда айра дола пезгаш. Говраца болхача хана маӀача наха тӀакхехкаш хиннай ферташ, догӀах а лайх лорабалар духьа. Иштта цу гӀулакха лелаяьй палчакхаш[4].

Кога гӀирса юкъе хиннай хулчеш, наггахьа лелаяь икккаш[10][9].

ГӀалгӀай дувхара белгалонаш

КӀа́да юкъе́да́лале дукхагӀдола барзкъаш маьшах (эрс: сукно домотканное) даь хиннад. Маша хьабе кхоачам вӀашагӀтохаш, хьалххе а тха кийчдеш хиннад, вешта аьлча къаж а дий, дитта а дитте, оалхаш хиннад. Цул тӀехьагӀа корхаш а дий, йоачӀингаца хьийзе аьхинг деш, кхоачам балла 15-17 йоачӀинг дизза аьхинг вӀашагӀтехача, тӀалхах дӀабувзаш хиннаб ма́ша. Из ма́ша хьабеш леладаьд духьараш (эрс: простейший ткацкий станок), тӀалх (эрс: ткацкий станок). Нагахь санна духьарашца ехки чӀагӀашки (эрс: челнок) мара деце, тӀалхаца толдаш а хиннад. Ширача хана денз оалаш хьадоагӀа: «Геза ахкарца чиллан толдашца догаш даьреш деча кхоний кхы я хьо».

Аьхингах орг беча хана йокъаеннача сискала чӀорга тӀа тӀалусташ хиннад из. Ширача хана «Лоам биача устагӀан кӀаьда тха дика да маша бе» яьхад гӀалгӀаша. Гурахьа даьккха тханка (эрс: живая стрижка), до (ӀажагӀа хьоанал) дӀадоаккхаш, кхаца (эрс: щелок) дитта а дитте, докъаделча алха а аьлхе, йоачӀингаца хьийзача маша бе дӀатохаш хиннад. ХӀара аьхинга гов ахкарах чакх а доаккхаш, тӀалх бале толдех а чакхдоаккхаш, дӀоахалла дӀатохаш хиннад цул тӀехьагӀа. Цунах «урхал» (эрс: основа) оал. ЧӀагӀашкаца пхорагӀа чакхдоахачох «Ӏаь» оал. «Са нанас бийдача аьхингаца дӀавийхкар пхеннена хьаваста мегадац» яздаь го йиш я гӀалгӀай багахбувцама тӀа. Маша хьабаь баьлча хьийнаб, цул тӀехьагӀа кхаца бутташ хиннаб. ТӀаккха ло а баьккхе, барзкъа хьадаьд цох.

Керта гӀирс

Керта тӀа кийнаш техкаяьй маӀача наха, дукхагӀа устагӀан тхах яь, бесара бухь болаш. Кийнаш тайп-тайпара хиннай: бӀегӀинга кий, элтара кий, дарзагӀа кий, мангала кий, фазиг, кхакха кий. «…Шецца-гецца кийна бухьиг, мушал — маьша чимчурха» аьнна, кий хьоахаяьй багахбувцама тӀа. Кий яккхар е кий яккхийтар чӀоагӀа эсала лоархӀаш хиннад.

Къаьстта кеп йолаш хиннай «элтар-кий» — лаккха, урагӀа мел йода шерагӀа йола кий догӀа е лоа долча хана цу тӀа ӀотӀатуллаш хиннай палчакх[10].

Кхыдола кечалаш

ХӀаьта барзкъаш хоза товш (ма дезза) хьатегарал совгӀа уж догамашца кийчдеш хиннад, къаьстта кхалнаьха дараш. Дошо, дото, чиллан хьоасаца догам дий, йистошка гӀолла инза а лаьце барзкъан куц тоадеш говзал йолаш хиннаб гӀалгӀай кхалнахэ Цхьабакъда, хӀара цӀагӀа ца1, шиъ, кхы дукхагӀа кхалнах хиннаб дика маха баккха ховш а, догам де а аьхингах йийца пазаташ, кулгахйоахкораш, пхьешашдоацаргаш е ховш. Цул совгӀа, кӀадах, тӀоарсках, тханах, соврах, цӀокех, кхаькхех, аьхингах, маьшах, хьаьсах вахаре эша кхоачам хьабарал совгӀа эшаш йола хӀамаш ега а еге хоза хьаеш хиннай гӀалгӀай кхалнаха. Барзкъа хоздеш леладаьд сахьата цӀораш, шанташ, сахьата инзаш, кӀовжамаш, шанта маьхий. МаӀача наьха дувхар хоздеш хиннад тӀехкарои, бустамаши, сахьатои. ТӀехкараш хьадеш хиннад нахьарахи, кӀадахи, фертахи. ТӀехкар эззе дӀадоллаш хиннад[10][9].

Дувхара башхало хиннай бустамашта лаьрхӀа кисаш. XVIII бӀаьшера денз уж чокхеш тӀа ӀотӀатега доладаьд. Бустам 7-9 хиннаб. Цар дӀалаьцаб беррига накъа, иштта маӀа саг лораваьв тураца е шалтаца еча човнех[10].

XIX бӀаьшера тӀехьарча шерашка денз даьржад киса леладу сахьаташ. Уж чӀоагӀа лоархӀаш хиннад, совгӀата лаьрхӀа дӀа-хьа тийннад[10].

Кхалнаьха дувхар

Тайп-тайпара дола кхалнаьха дувхар
Ingush national women's costume.jpg
Ingush national women's costumes 3.jpg
Курхьарсаш

Е. И. Крупнов даьча тохкамаша яхачох:[7]

«Кхалнах йӀаьха готто качмат дола кочамаш тӀаювхаш ба. Чура коч я лоаца пхьехаш долаш, сомача кӀай бесах кӀадах. КхолагӀа йола коч дӀаьха пхьешаш долащ я, чопилгашца дӀаехкаш. Чурча кочел совгӀа кхалнаха лелаяьй диткъача кӀадах яь шарбалаш. Кога тӀа хулчеш ювхаяьй е тӀоарсках яь бӀоржаш, пашмакхаш

Кога гӀирс (маьчаш) ма езза хьае ховш дуккха а пхьараш хиннаб гӀалгӀай. «Кога маьчаш йоацаш бӀаргавайтар эхь да" оалаш хиннад; уж дӀаехкаш хиннай гӀоахкарашца; иштта тӀаюхаеш хиннай екъа калошкаш, махьсаш, ичигаш, нахьара маьчеш»[9].

Юкъах тӀехкар леладаьд, цох доадаьд тукаргаши, дага тӀормеши. ТӀормешка леладаьд таьш, маьхий, тӀораш, дахчан гом бола кизгаш[7].

Керта гӀирс

Къаьстта лоархӀаш керта гӀирс хиннаб — курхьарс. Курхьарс лелаеш хиннай дикан тӀа, цхьа моллагӀа цӀай дездеш нах вашагӀкхийттача. Къулбаседа Кавказе духхьал гӀалгӀаша мара лелаяьяц курхьарс. Курхьарсаш цӀеча фертах еш хиннай, Ӏочухьовзабаь бухь болаш. Духхьашха из хьоахаяьй XVII бӀаьшера 30-ча шерашка ГӀалгӀай мехка гӀолла Гуржехье тохкача эрсий мехкарча викалаша[5][11].

Иштта кхалнаьха гӀирса́ юкъе хиннай чӀаба (чура кий), шовлакх, жугатий шовлакх, даьрех даь гурмали, шовлакх, петара цхарал, цхарал, делг, кортали. Цхьацца бола гӀирс чачакх йолаш лелабаьб, керта тулла кийи кога ювха маьчии дика хила еза, аьле, царех луш бола мах кхобеш хиннабац гӀалгӀаша[9].

Балха гӀирс

Чарахьа гӀирс

Каьхаташцара хоамаша яхачох, чарахьа лелаяьй хулчеш е тӀоарсках даь пезгаш. Бустамашка молха леладаьд, из дӀакъовлаш хиннад пашахка юкъе хьоарчаяьча пхон герга кепаца. ТӀехкарах Ӏооллаш хиннай шалта, ахкаргах яь цӀора. Иштта чарахьа шийца лелабаьб лаьжг, цу чу чулелаяьй же шурах яьккха нахчеи сискали[10].

Ӏун гӀирс

Ӏун гӀирс цхьалха хиннаб, из лаьттаб кхаь дакъах: кочахи, хачехи, хьатӀакъувлача чокхехи. Цу тӀа хьатӀакъовлаш хиннай ферта. Керта тӀа лелаяьй дарзагӀа кий[10].

Мангалхочун гӀирс

Мангалхочо дукхагӀча хана когаш барзана хьокхаш хиннаб мангал. Е дийца кӀоажаш дола хулчеш маьчеш тӀаювхаяьй цар, уж баь тӀа а гувнаш тӀа а ца лувжандаь[10].

Белгалдаккхар

  1. ↑ Якоб Рейнегс, 1986, оа. 21—35.
  2. ↑ Klaproth. «Voyage au mont Caucase et en Georgie». Paris. MD CCCXXIII. T. II, 247
  3. ↑ 1 2 Юлиус фон Клапрот, 2005, оа. 49.
  4. ↑ 1 2 Мориц фон Энгельгардт, 1999, оа. 109.
  5. ↑ 1 2 Генко, 1930, оа. 731.
  6. ↑ Семёнов, 1959, оа. 378.
  7. ↑ 1 2 3 Крупнов, 1971, оа. 93—94.
  8. ↑ Крупнов, 1971, оа. 95.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Заамиев, 2014.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Албогачиева М. С.-Г., Махмудова З. У. Одежда и украшения ингушей. Мужской костюм // Ингуши / Албогачиева М. С.-Г, Мартазанов А. М., Соловьева Л. Т.. — М.: Наука, 2013.
  11. ↑ Семёнов, 1959, оа. 197—219.

Литература

  • Генко А. Н. Из культурного прошлого ингушей // Записки Коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР.. — Л, 1930. — Т. V. — С. 681—761.
  • Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия. — М.: Наука, 1971. — 208 с. — 2800 экз.
  • Путешествие в Крым и на Кавказ Моритца фон Энгельгардта и Фридриха Паротта, доктора медицины // Ингушетия и ингуши / Марьям Яндиева. — Назрань – Москва, 1999.
  • Семёнов Л. П. Фригийские мотивы в древней ингушской культуре // Известия Чечено-Ингушского научно-исследовательского института истории, языка и литературы.. — Грозный, 1959. — Т. 1. — С. 197—219.
  • Юлиус фон Клапрот. Путешествие на Кавказ и в Грузию предпринятое в 1807 и 1808 годах / Извлечения. Пер. с нем. Б.Д. Газиков // Архивный вестник ГАС РИ. Вып. II.. — Назрань, 2005.
  • Гаджиев В. Г. Якоб Рейнегс о Чечено-Ингушетии // Вопросы политического и экономического развития Чечено-Ингушетии (XVIII – начало XX века).. — Грозный, 1986.

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=ГӀалгӀай_дувхар&oldid=126497034»