Далганаькъан Оалмаза Аьдал-Гири
| Далганаькъан Оалмаза Аьдал-Гири | |
|---|---|
| Долгиев Адал-Нири Алмазович | |
 | |
| Ваь таьрахь | около 1850 |
| Ваь моттиг | Дахкилга-Юрт, Тийрка область, Россе импери |
| Кхелха таьрахь | 1903 |
| Кхелха моттиг | |
| Паччахьалкхе | |
| Леладу гӀулакх | юкъара болхло |
Далганаькъан Оалмаза Аьдал-Гири (эрс: Долгиев Адал-Гири Алмазович, около 1850, Тийрка область — 1903, Каьлаке) — россе XIX-ча бӀаьшера паччахьалкхен болхо, студентий революционни юкъарлоний доакъашхо. Петропавловска бурон тутмакх.
Биографи
Дешар
Далганаькъан Аьдал-Гири ваьв Тийрка областа Дахкилга-Юрта (хӀанзарча Долакха-Юрта) Далганаькъан Уцига Оалмазеи сун сесага Изеи дезале. Из ваь шу ховш дац, амма 1848—1850-ча шерашка из ваь хилар тешамегӀа лоархӀаш да[2]
Берал дӀадахад ваьча юрта[3]. Аьдал-Гире яьккхай Къулбаседа Кавказе эггара хьалха Ӏойилла йола Ставрополера маӀача наьха гимнази гӀалгӀай Ӏилманхочунца Оахаранаькъан Элмарзий ЧхьагӀийца[1].
Юкъера дешар дийша а ваьнна Петербурге университе деша отта лаьрхӀад цо. Юртарча наха оагӀув хьаллацарца, Тийрка областа Ӏаьдалгара деша отташ гӀо-новкъостал дар а стипенди оттадар а дийхад цо, цхьабакъада Ӏаьдало ак аьннад наькъа́ лаьрхӀа 30 сом мара ца луш. Мишта даьннад хошв дац, хӀаьта цхьан тайпара ахча хьавӀаштӀехьа а даьнна из деша эттав Петербургерча университета юридически факультете. Деша эттачул тӀехьагӀа кавказхоех оагӀув а кхийтта, цар кхетаченашка дакъа лоацаш хиннав из[1]. Цига вагӀаш эрсий демократе а революце а уйлашка ваьннав из Чернышевске а, Добролюбова а, Герцена а, Белинске а кхоллам байзачул тӀехьагӀа[3][1].
1869-ча шера маьтсела бетта 6-ча денгара денз Аьдал-Гири деша вагӀача студенташ дуккха вӀашагӀа а бетталуш демократи ювцаш а, вешта доккхий къамаьлаш а деш хиннаб. Дукха ха ялалехьа, цу бетта, студенташ корзагӀбувл аьнна хеташ, паччахьа Ӏаьдал царна чу а хьежаш уж лувца доладеннад[1][4]. Дуккха студенташ дешара дӀа а боахаш, арахьара тӀаиха́раш цӀаухийташ хиннаб низагӀа. Ӏаьдало «Беспорядкаш» оалача хӀамангахьа Аьдал-Гири да́къа лоацаш хинна хиларах, цкъарчоа из лаьца Петропавловска бурон каземате чувеллав[3]. 1869-ча шера бекарга бетта 12-ча дийнахьа, бутт хиллал йолча юкъа́ чувоалаваьчул тӀехьагӀа, статски хьехамчий, тӀема-тохкама комиссе кулгалхочун Колышкина амарах Тийрка областе ӀоцӀавахийтав. Цул совгӀа цунгара дӀаяьккхай лакхерча дешарченашка деша бокъо. Кхераме зуламхо аьнна цӀи йоаккхаш хиннай цох жандарма урхален хоамашта юкъе[5][1].
ТӀехьа тӀадоагӀача шерашка из балха отта гӀийртав, ший говзал йовргйоацаш[1]. 1871-ча шера оагӀой бетта тӀахьожам барах мукъаваьккхав из[5]. 1868-ча шера саькура бетта 14-ча дийнахьа Политически тӀахьожам дӀабаьккхачул тӀехьагӀа цунна аьттув баьннаб Наьсарерча лоамарой ишколе балха отта. Аьдал-Гире ишкола хьалага а берий хьалага а хьожаш хиннав, эрсий мотт а хьехаш хиннаб.
Къаьстта мах беш хиннаб цо ший дешархой дешара: «Лоацача юкъа кӀаьнкаш язде а Ӏомабеннаб, цул совгӀа шоай уйла эрсий меттала паргӀата йоаржае»[3].
Из гӀулакх доагӀаш хиннав «Терские ведомости» яхача журналаца, цу хана цу журнала кулгалхо хиннав Кешев Аьдал-Гири[3].
Оздой Аьдал-Гири лакхара дешар деша чам болаш хиннав, цу хаттарца из тӀаваха хиннав Кавказа кулгалхочун урхале[3]. 1871-ча шера оагӀой беттта 21-ча дийнахьа Третье отделене кулгалхочо А. А. Шувалова тӀема министерствонга хоам баьб Далганаькъан Аьдал-Гире мукъаваьллийтарга тӀахьожамах. 1872-ча шера маьтсела бетта из Петербургера никъ бийлаб, цига цо лаьрхӀад ший дешар дӀахо юридически факультете, цхьабакъда къаман дешара министерствон министр И. Д. Делянова пурам деннадац[1]. 1873-ча шера Аьдал-Гири хӀаьта а деша эттав Лорий-хирурге академе[5].
Цига а из студентий юкъарлонашта юкъевахав. Цунца цхьан курсе деша ваьгӀав ревлюционер И. С. Джабадари. Аьдал-Гири шоллагӀа лаьца чуевеллав. Нохчий мехкара нах гӀайттаб Алданов Алибек-Хьажа хьалха волаш. ГӀаттар Кавказа тӀем тӀа далара кхерам хиннаб. Тешам боврах Ӏаьдало из Кавказдехьа дӀавахийтав. Цига цо болх баьб Каьлаке ишколе. Веннав 1903-ча шера Каьлаке, цига дӀа а веллав[3][6].
Дезал
БоккхагӀбола вежарий:
- БӀунхо — Россе импере эскара юкъе бӀул кхоачашдеш хиннав, из цига дӀаоттаваьр хиннав цун даь-воша, эрсий эскара штаб-ротмистр Далганаькъан Уцига Малсаг. Цо аларах Бунахо гӀазакхий полкера гӀалгӀай дивизе лоамарой говрашцара полка юкъевигав майора дарже. 1877—1878 шерашка цо дакъа лаьцад Эрсий-туркий тӀема юкъе.
- Джанчор[таржам де деза] — из а юкъе хиннав ГӀалгӀай дивизе полка.
- Эсто[таржам де деза] — зӀамига волаш веннав.
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Дахкильгов, 1989, оа. 117—131.
- ↑ хьадоаладеча таьрахьех да 1845-гӀа шуи, 1847-гӀа шуи, тӀаккха 1850-гӀа шуи, тӀеххьара таьрахь — Петербургерча университета каьхаташтеи нанагӀалий тӀара къайлагӀча полисхой материалаш тӀе яздаьр, вешта из вувцача хана из таьрахь оттаду, цунца деша баьгӀа́раш а цу хана баь хиннаб[1]
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Амирова М. Просветитель из Ингушей. Газета «Сердало». Хоам хьаийца таьрахь: 10.08.2025. Архиваци яьй оригинала тӀара 19.09.2013.
- ↑ Валиева Диана. О «лицах» республики Ингушетия. Pandia. Хоам хьаийца таьрахь: 10.08.2025.
- ↑ 1 2 3 От предшественников декабристов до падения царизма // Деятели революционного движения в России : Био-библиографический словарь / Кон Ф. Я. — М. : Изд-во Всесоюзного общества политических каторжан и ссыльно-поселенцев, 1928. — Т. 1, кн. 2. Шестидесятые годы. — Стб. 106. — 496 стб.
- ↑ Кодзоев Н. Д. Просветитель Адиль-Гирей Олмазович Долгиев (1845—1903), Глава 5. Ингушетия в XIX в. // История ингушского народа с древнейших времен до конца XIX века: Учебное пособие для 7—9 классов общеобразовательных школ. — Магас, 2002.
Литература
- Ш. Дахкильгов. Адиль-Гирей Долгиев: борец, мыслитель, поборник просвещения // Слово о родном крае: Записки краеведа.. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1989. — С. 117—131. — 152 с.
- Нечаевск. дело (III Отдел.). — Татищев, Рев. движение, гл. XI.
- Муса Гешаев. Знаменитые ингуши. — Турин: STIG, 2003. — Т. 1. — С. 72—75. — 620 с. — 2000 экз.