Илли
Илли — гӀалгӀай а нохчий а турпала ашараш. Эггара чӀоагӀа дегӀаена хиннай ХV-XIX бӀаьшерашка.
Сюжетни наькъаш
Дуккхача иллшка сурт оттадаьд тархьаре боккъонца хиннача хӀамай. Каст-каста нийслу сюжета бухе уллаш мохк дӀабаккха баьхкача моастагӀий Ӏоткъама духьала оттарах йола эпос, харцонна духьале яр, аьлешта духьал тӀом бар, чӀире лехар. ГӀоръяьнна я йоӀ яккхара духьа, из лораяра духьа, керттера турпал эпически халонех чакхваларах йола сюжеташ.
Лейтмотиваш
Иллий лейтмотиваш я — саг кортмукъа хила безам хилар, лоамарой сий леладар, даймехка а тайпан сий лорадар, эггара халагӀа долча хьалара сий долаш аравала магар, наьна воӀаца бола ца хаддаш бола безам, Даьхех доглазар.
Юкъарле
Иллеш хиннад наха дикадар Ӏомадеш баьрел долаш. Царга гӀолла дӀалуш хиннай моральни лоархӀамий система, духовни-оамал йола ориентираш, вахаре тайп-тайпарча хулача болхмоттигашка нийсадар фуд гойташ хиннад. Психологически гадаккхара а баьрел долаш хиннад иллеш. Из доацаш, лаьтта даккха кхыча мехкара баьхкача моастагӀашта духьала наьха барт а цхьоагӀо а чӀоагӀдеш хиннад иллеша.
Турпалаш
Илле керттера турпал дукхагӀа йолча хана къонах, кӀант хул — деррига дика долча маӀача сага амат. Майра, дог цӀена долаш ва из, эздел довзаш а леладеш а ва, дика бӀухо ва, хестор дукха дезаш вац, дегӀа йишачар гадаккха а хьаькъале хьехам бала а кийча ва. МаӀача сагах «кӀант», «къонах» аьннад къамо тулаш хиннай цӀи. Укхаза фуд аьлча, къонах, ширача эпосе бувцаш болча наьрт санна а воацаш, сага хулачул тӀех а низ а боацаш ва, боккъонца волаш мо ва из, моастагӀех котвоалл из ший дегӀацеи сицеи долча дикашца, масала, гӀалгӀай къаман турпал Довта Хучбар, нохчий къаман турпал Адин Сурхо. Каст-каста керттерча турпала доттагӀа хул кхыча къаман саг. Турпалаца массаза а йола атрибуташ я — дика чехка дыи герзи. КӀезига дац тархьаре боккъонца хиннача нахах лаьца иллеш (Уцига Малсагах а Таймий Бийболатах а, иштта кхычарех а дола иллеш).
Илли алар
Илли дукхагӀа маӀача нах оалаш хиннад. Ширача илланчаша иллеш оалаш хиннад дахчан пандара е чӀондарга аккомпанементаца. XIX бӀаьшера эрсий тохкамхочо Н. С. Семёновс аьннача мо, илли оалача хана илланча доглазаш хиннав ший илле чурча турпалах, хӀаьта лудувгӀараш сюжет дӀакхастар дега хоам хулаш теркалдеш хиннад.
ЦӀихеза илланчаш
ГӀалгӀай илланчий: Ховтанаькъан Элмарза Берд, Бузуртанов Юнус Муссиевич, Аушев Магомед Тепсуркиевич, Аушев Тесбот Тепсуркиевич, Хадзиев Али Арапханович, Пидиев Бийсултан Азаматович, Пидиев Бексултан Азаматович, Бейсагуров Даламбек Берснакович, Бейсагуров Дарамсолт Берснакович, Цицкиев Идрис Боскарович.
Нохчий илланчий: Абдурзаков Микаил, Бетельгиреев Сайд-Магомед, Гакашев Магомед, Джанаралиев С., Ибрагимов Сангари, Мехтиев Дауд, Мохмад из села Чишки, Орзимов Денисолт, Орцуев Насуха, Сулейманов Бауди, Темуркаев Ахмед, Тушаев А., Шидаев Сайд-Ахмед, Эльбердов Асхаб и др.
Тохкамаши публикацеши
Хьалхара нохчий халкъа йиш ноташца дӀаязъяр хиннад Иван Добровольскечо редакци еш 1816—1818 шерашка Аштархе арадийнача «Азе мукъама журнала» тӀа[1].
1849 шера И. А. Клингерс ялх нохчий йиш дӀаяьзъяьй, Владимир Одоевскечун архиве йисай уж. ТӀехтагӀа С. В. Татаевас 1980—1981 шерашка кеатехача «К вопросу о записях и публикациях произведений чеченского музыкального фольклора в первой половине XIX в.» яхача ший лустама тӀа Клингерс дӀаяьзъяь хиннача нохчий ашарашта мукъама анализ яьй, уж я аьннад цо «нохчий мукъама багахбувцама хьалхагӀарча образцаш»[2].
XX бӀаьшера хьалхарча ахдаькъе нохчий багахбувцама хетадаь кхоъ том арадаьннад, диълагӀдар 1970 шера арахийцад цхьан наьха ахчах. 40 илли чулоац цо[2].
2007 шу кхоачалуш Нохчий Республика Ӏилмай академе эгидагӀа кепатехад «Нохчий фольклора» пхелагӀа том, цунна юкъедахад иллеши лирико-эпически ашараши — узамаш (хьалхадоагӀа том арахийца хиннад 2005 шера). Багахбувцама издани оттадаьр ва фольклорист, Нохчий Республика гӀолла йолча Россе Федераце Росохранкультура кулгалхо Мунаев ИсмаӀал. Цо хьаяхачох из книжка XX бӀаьшера тӀеххьара иттшерега кхаччалца лелаш хинна йолча нохчий турпала-тархьара эпоса юкъейоагӀача халкъа поэзе произведений йоазоний Ӏилман арахецар да.
Белгалдаккхар
- ↑ Мунаев, 2011.
- ↑ 1 2 Мунаев, 2011, оа. 4.
Литература
- Музыкальный атлас. Ингушетия / Авторы-сост.: Дзаурова Т. А-Х., Гогиев Я. И., Дударов А. Я., Чередниченко А. Р., Матиев М. А., Куркиев Р. С., Ильясова А. З., Кодзоева Д. А., Ахциев И. М., Таркоев Р. Р., Газиков Б. Д.. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2023. — Т. I. — С. 352. — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-167-4.
- Мунаев И. Б., Преловский А. В. Чеченская народная поэзия XIX—XX вв.: илли, узамы. — М.: Новый ключ, 2005. — 360 с. — ISBN 5-7082-0244-0.
- Мунаев И. Б. Илли. — Гр.: ФГУП Издательско-полиграфический комплекс «Грозненский рабочий», 2011. — 240 с. — 1500 экз. — ISBN 9785900231990.