Дагалоацамеи сийлени мемориал (Наьсаре)

Дагалоацамеи сийлени мемориал
	Мемориальни комплекс
Дагалоацамеи сийлени мемориал
	Мемориал памяти и славы
	43°11′49″ с. ш. 44°46′09″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе	Россе Федераци, ГӀалгӀай Мохк
Пхье	Наьсаре
Хьалйоттар	1996—2012 шераш
Статус	паччахьалкхен
	РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Дагалоацамеи сийлени мемориал (Мемориал памяти и славы) — йоккха мемориальни комплекс я, ГӀалгӀайчен тархьаре лоадамегӀа долча дагалоацаме хиннача хӀамашта а, хатараштеи сийлен долчеи хиннача хӀамашта а хетаяь я. Наьсарен Наьсар-Кертен административни округе йоалл из. Мемориала ансамбль белггала я архитектуреи Ӏалами чоалхане а я́лате а цхьан тардаларца. Сийленгашеи комплекса композицешеи гойт тархьара хинна хӀамаш а, гӀалгӀай паччахьалкхе хилар оттадеши дегӀадоаладеши лоадаме къахьегам баь бола цӀихеза нах а.

Тархьар

Укх комплекса юкъе йодача Репрессеша зулам даьчар дагалоацама хетаяь йолча мемориал-музеян тархьар чулоацаш хилча, Дагалоацамеи сийлени мемориал хьалйоттар 1996 шера доладеннад. Мемориал «Ийс гӀала» хьайийла 1997 шера саькура бетта 23-ча дийнахьа, СССР цхьадола къамаш шоай мехках даьха, къаьстта гӀалгӀай мехках баьха 53 шу дизар белгалдеча хана. Сийленг кӀалцхалаш доахкача аьшкасаьргаца вӀашагӀа йийхка 9 гӀалгӀай гӀалах латт, мехках даьха къамаш мессел.

2010 шера гоннахьа долча лаьтта тӀа хӀанзара бӀарчча мемориальни комплекс хьалйоттар доладаьд. Башха-башха архитектурни хӀамаш хьаяьй: аллея, фонтанаш, моарталаш, барельефаш, иштта кхыйола ГӀалгӀайчен тархьара хинна хӀамаш белгалдеш йола объекташ.

Куц

Мемориальни комплекс латта лаьтта хоздаь да, тайп-тайпара дагалоацама мероприятеш дӀаяхьара́ кийчъяь да, иштта официальни делегацеши, туристаши, бахархйойи тӀаэцара́ а. Еррига Дагалоацамеи сийлени мемориал массехк дагалоацама хьалъеттача хӀамаех латт.

Репрессеша зулам даьчар дагалоацама мемориал

Мемориал «Ийс гӀала» — цхьантехача 9 гӀалгӀай гӀалах латта дагалоацама гӀишло я, репрессешеи геноцидои зулам даьчарна хетаяь (гӀалай дукхало белгалду мехках даьккха хинна дола ийс къам).

Ерригача мемориальни комплекса эггара йоккхагӀеи керттереи йола гӀишло я из. Мемориала чухьнахьа музей я, цига гойташ да СССР 1940—1950 шерашка хиннача репрессехи, 1992 шера гурахьа оттаяьча геноцидахи тешал деш дола сурткаьхаташ, материалаш, сурташ, вахар-лелар гойта хӀамаш, иштта кхыдар. Мемориал хьайийлай 1997 шера саькура бетта 23-ча дийнахьа, гӀалгӀай мехках бахар белгалдеча дийнахьа. Юкъерча вӀовна чу — 4 гӀат я, цун лакхал — 25 метр я. Проект хьаяьр Роосе Федерацен дукха дика хӀамаш каргӀдийна суртанча Поаланкой Махьий Мурад ва. Мемориала тӀехьашкахьа массехк итташ чурташ дагӀа.

Колоннадаш

Комплекса аьтта а аьрда а оагӀорахьа ахго беш хьалъеттай колоннадаш. Царех цхьанненга гӀолла 18 мемориальни плита Ӏойиллай, шоашта тӀехьнахьа Россе имперен хана паччахьалкхен совгӀаташ даьха болча 36 гӀалгӀачун цӀераш латташ.

ШоллагӀча колоннадага гӀолла а 18 мемориальни плита улл, шоашта тӀехьнахьа тайп-тайпарча 36 цӀихеза къахьегамхой цӀераш латташ: революционераш, БӀорахой тӀема доакъашхой, иштта гӀалгӀай паччахьалкхе хилар дегӀадоаладаргахьа дакъа лаьцараш а, массала, Д. Лихачёв (эрс.) (гӀа., патриарх Алексий II (эрс.) (гӀа., С. Эржакинез, Заьзганаькъан Идрис, Е. Крупнов, Г. Мартиросиан, М. Джабагиев, иштта кхыбараш а.

ГӀалгӀай мехках баьхача ханарча цӀермашена экспонат

2014 шера мемориальни комплексе Ӏооттаяьй 1944 шера гӀалгӀай мехках баьхача хана хиннача цӀермашена экспонат.

Цу хана къама оттаяьча геноцида дагалоацама оттаяьй из. Экспонат латт Л-2046 сери йолча цӀерпоштахи (локомотив), «Теплушка (эрс.) (гӀа.» яхача вагонахи, цу моча ваганошка низзагӀа дӀачубохкаш Ӏобугаш хиннаб мехках доаккхача къаман нах. Экспоната шинна оагӀорахьа ши монумент латт таьрахьаш тӀадолаш «1944» а, «1957» а, гӀалгӀай къам мехках даьккха шуи, къам Кавказе цӀадена шуи белгал а деш. Иззал, 13 шера, гӀалгӀай Ӏо а бига баьхаб Казахехьеи Юкъерча Азеи. ШоллагӀча монумента тӀа хьалбоаллаш бола малх гойт, гӀалгӀай къаман кортамукъалени, шоай мехка цӀадареи, юхадийнадалареи белгало йолаш мо.

Акхача Дивизен ГӀалгӀай дошлой сура сийленг

Дагалоацамеи сийлени мемориала юкъе аьрда оагӀорахьа Акхача Дивизен ГӀалгӀай дошлой сура сийленг оттадаьд 2012 шера аьтинга бетта 9-ча дийнахьа.

«Кавказерча къамай дошлой дивизи», е дукхагӀа лоаццача цӀерах йовзаш «Акха дивизи» аьнна дошлой дивизи хиннай Эрсий императора эскара юкъе 1914—1917 шерашка. Акхача дивизе дукхагӀбараш (90 %) Россе имперен ӀаьдалагӀа бӀул де хьа ца бехаш хинна бола шоай лоӀама баьхка бусалба нах хиннаб — ГӀинбухени ЗӀилбухени Кавказа бахархой. Акхача дивизенна юкъе хиннай дукха толамаш даьха йола ГӀалгӀай дошлой сур а. Цу сура дагалоацама оттадаьд сийленг. ТӀалета бӀубилла болхаш кхо говрбаьри гойт цу сийленго.

Брестерча гӀапковна тӀеххьара лорадархочун сийленг

Дагалоацамеи сийлени мемориала юкъе аьтта оагӀорахьа латт Брестерча гӀапковна тӀеххьара лорадархочун сийленг.

Аьтинга бетта 22-ча дийнахьа 1941 шера немций эскар СССР доазонал дехьадаьннад, болабеннаб Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом. Эггара хьалхагӀа моастагӀа духьал тӀом бе болабенначарех ба Бреста гӀапков лорадеш хинна салтий. Царех хиннав гӀалгӀа Барханой Уматгири а. ГӀалгӀай тархьархоша оттадаьчох Уматгири ва, немцаша гӀапков хьадаккхалца духьал а латташ, эггара тӀехьагӀа цига веннар. Из мишта хиннад, гӀалгӀай тохкамхой хьаяхачох, хьайдийцар ва Станкус Антанас яхаш, къаман лито а хиннавола эсэсара эпсар^[1]. Цун дагалоацама дегӀа да ер сийленг. Эпсар нийсса ураэтта латташ гойташ да сийленг, шийна тӀехьашкахьа гӀапковна пен бӀаргагуш. Цун пена тӀехьашкарча оагӀорахьа йоазонаш латт, гӀаков лорадеш хиннача советий салташа увттадаь хинна. Цул совгӀа, сийленга тӀа кхоъ мемориальни улг доалл, царна тӀа Брестерча гӀаковна лорадархой цӀераш латт.

Барельефаш

Дагалоацамеи сийлени мемориала шинна оагӀорахьара колоннадаш дӀайолалучара барельефаш латт: цаӀ «ГӀалгӀайче Эрсеченца хоттаялара» хетаяь я, вож хӀанзарча ГӀалгӀай Республиках лаьца я.